Thành tựu OCOP Việt Nam 2018–2025: Từ đặc sản vùng miền đến trụ cột kinh tế nông thôn mới

Khi Việt Nam khởi động chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) năm 2018, không ít người cho rằng đây chỉ là một biến thể mới của các phong trào khuyến nông, khuyến công từng có trước đó. Thế nhưng sau 7 năm triển khai, OCOP đã vượt khỏi khuôn khổ một chương trình xúc tiến sản phẩm – để trở thành nền tảng phát triển nông thôn dựa vào nội lực, bản sắc, công nghệ và thị trường.

Bằng những con số biết nói, OCOP đang từng bước định hình lại vị thế của sản phẩm địa phương trong chuỗi giá trị quốc gia và toàn cầu.

16.800 sản phẩm, 67% đạt từ 4 sao trở lên

Tính đến giữa năm 2025, Việt Nam đã đánh giá và xếp hạng tổng cộng 16.845 sản phẩm OCOP từ 8.935 chủ thể trên toàn quốc. Trong số này:

• 67% đạt chất lượng từ 4 sao trở lên (tương đương chuẩn vùng miền cao cấp hoặc tiềm năng xuất khẩu),
• gần 2.000 sản phẩm tiệm cận chuẩn 5 sao,
• và nhiều mô hình sản xuất đã nâng cấp từ hộ cá thể lên hợp tác xã, doanh nghiệp.

Con số này không chỉ thể hiện sức lan toả của chương trình, mà còn là minh chứng cho khả năng nâng cấp chất lượng và tiêu chuẩn hóa sản phẩm đặc sản – điều mà trước đây các chương trình làng nghề chưa thực hiện triệt để.

Không chỉ sản phẩm, mà là hệ sinh thái

Khác với những chương trình hỗ trợ sản xuất rải rác trước đây, OCOP tạo ra một hệ thống từ tư duy – tiêu chuẩn – quản trị – tiếp thị – thương mại dành riêng cho sản phẩm nông thôn.

• OCOP buộc địa phương phải lập kế hoạch phát triển sản phẩm có câu chuyện gắn với bản địa, thay vì đua nhau làm theo phong trào.
• Bộ tiêu chí 3–5 sao không chỉ dựa vào nguyên liệu hay bao bì, mà còn đo lường khả năng tổ chức sản xuất, kế hoạch thị trường, năng lực đổi mới, và định hướng bền vững.
• Quá trình đánh giá sản phẩm được tái kiểm định định kỳ 3 năm/lần – tạo động lực cho chủ thể phải liên tục cải tiến.

Nhờ đó, hàng loạt hợp tác xã như HTX Sinh Dược (Ninh Bình), HTX chè Shan Tuyết Trà Pèng (Tuyên Quang), hay làng nghề mây tre Phú Vinh (Hà Nội) đã thoát khỏi cảnh manh mún, trở thành những đơn vị sản xuất bài bản – có thương hiệu, có hệ thống truy xuất, và tiếp cận thương mại điện tử chuyên nghiệp.

Việc làm, thu nhập và sinh kế nông thôn

Một trong những tác động ít được chú ý nhưng quan trọng không kém là OCOP đã tạo ra gần 22.000 việc làm mới ổn định tại khu vực nông thôn, đặc biệt là với phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.

• Thu nhập của người lao động tham gia các mô hình OCOP trung bình tăng 20 – 25% so với làm nông truyền thống.
• Một số địa phương như Quảng Ninh, Hà Tĩnh, Đồng Tháp đã hình thành các cụm sản phẩm OCOP gắn với du lịch cộng đồng, tạo chuỗi giá trị từ nguyên liệu – chế biến – dịch vụ trải nghiệm – thương mại.

Đáng chú ý, nhiều thanh niên nông thôn lựa chọn quay về địa phương để khởi nghiệp cùng OCOP – thay vì rời quê ra thành phố làm công nhân như trước.

Chuyển đổi số và chuẩn hoá bao bì truy xuất

Một bước ngoặt lớn của OCOP giai đoạn 2021 – 2025 là sự tham gia mạnh mẽ của công nghệ:

• 100% sản phẩm đạt 3 sao trở lên đều phải có mã QR truy xuất nguồn gốc.
• Nhiều địa phương thí điểm blockchain trong quản lý sản phẩm OCOP, giúp tăng độ tin cậy khi đưa hàng vào siêu thị và xuất khẩu.
• Hơn 800 phiên livestream/tuần được tổ chức để giới thiệu sản phẩm OCOP trên nền tảng số (TikTok, Shopee Live, Facebook…).
• Một số sản phẩm như muối tắm Sinh Dược, tinh dầu Mộc Châu, cà phê Đăk Hà, trà Shan Tuyết Hà Giang đã lọt top xu hướng TikTok Shop với doanh thu hàng trăm triệu/tháng.

Việc thương mại hóa sản phẩm OCOP đang dịch chuyển từ “bán trong hội chợ” sang “bán bằng dữ liệu & review”.

Tạo tiền đề cho hợp tác toàn cầu – OCOP+

Chính từ thành công thực tiễn, Việt Nam được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) chọn làm hình mẫu triển khai sáng kiến One Country One Priority Product (OCOP+), một phiên bản toàn cầu hoá dựa trên tinh thần OCOP Việt Nam.

• Với sự tham gia của hơn 90 quốc gia, OCOP+ kỳ vọng sẽ tái định hình tư duy phát triển nông nghiệp theo hướng lấy bản sắc làm lợi thế cạnh tranh, lấy cộng đồng làm trung tâm và lấy thị trường làm động lực.
• Việt Nam sẽ đóng vai trò trung tâm chia sẻ tri thức về xây dựng hệ thống sản phẩm ưu tiên quốc gia – điều mà nhiều nước đang phát triển tại châu Phi, Nam Á đang học hỏi.

Từ một chương trình khởi đầu đầy hoài nghi, OCOP đang từng bước chứng minh khả năng biến “thổ sản” thành “quốc kế”, biến “đặc sản vùng miền” thành “tài sản quốc gia”. Không chỉ là điểm sáng trong xây dựng nông thôn mới, OCOP đã trở thành mô hình tích hợp văn hoá – sinh kế – công nghệ – kinh tế xanh.

Bài học lớn nhất từ OCOP 2018–2025 có lẽ không nằm ở những con số 5 sao, mà nằm ở niềm tin đã được đánh thức nơi người nông dân, rằng sản phẩm họ làm ra có thể bước lên sàn thương mại quốc tế – nếu có tầm nhìn và hệ thống đi cùng.