editor 2 giờ trước

Tơ lụa Cổ Chất: Từ thân phận “gia công” đến khát vọng thương hiệu Việt

Giữa những sợi tơ vàng óng bên dòng sông Ninh Cơ là nỗi niềm của một làng nghề trứ danh Bắc Kỳ, nơi làm ra sản phẩm thượng hạng nhưng suốt nhiều thập kỷ phải sống dưới cái bóng của những thương hiệu khác.

Nằm nép mình bên dòng sông Ninh Cơ (tỉnh Nam Định), làng Cổ Chất từ lâu đã là cái nôi ươm tơ, dệt lụa có tiếng của vùng châu thổ sông Hồng. Thế nhưng, có một nghịch lý cay đắng bám lấy làng nghề này suốt nhiều năm: tơ Cổ Chất tốt, thợ Cổ Chất khéo, nhưng nhắc đến lụa, người ta chỉ nhớ đến lụa Vạn Phúc (Hà Đông) hay Bảo Lộc (Lâm Đồng).

Người Cổ Chất bấy lâu nay vẫn phải chấp nhận thực tế: sản phẩm mình làm ra bằng cả mồ hôi nước mắt, nhưng khi ra thị trường lại phải “khai sinh” ở một vùng đất khác. Hành trình xây dựng nhãn hiệu tập thể gần đây không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà là cuộc chiến giành lại danh phận cho một di sản trăm năm.

Mắt xích thầm lặng tạo nên vương quốc lụa là

Khác với những làng nghề tập trung vào khâu dệt và bán thành phẩm, thế mạnh cốt lõi của Cổ Chất nằm ở thượng nguồn: nuôi tằm và ươm tơ. Nếu ví những tấm lụa là một tác phẩm nghệ thuật, thì người thợ Cổ Chất chính là những người thầm lặng chuẩn bị thứ chất liệu hoàn hảo nhất cho tác phẩm đó.

Vào thời kỳ hưng thịnh đầu thế kỷ XX, Cổ Chất là công xưởng tơ tằm lớn nhất nhì miền Bắc. Các cụ cao niên trong làng vẫn nhớ như in cái thời mà từ đầu thôn đến cuối ngõ đâu đâu cũng rộn ràng tiếng guồng quay tơ, bếp luộc kén đỏ lửa ngày đêm, và những dải tơ vàng óng ả phơi rực rỡ dưới nắng như những dải lụa trời.

Để có được sợi tơ đạt chuẩn, tay nghề của người thợ phải cực kỳ tinh tế:

Kén tằm thả vào nồi nước sôi sùng sục để làm tan lớp keo tự nhiên.
Người thợ phải nhanh tay “bắt” được mối tơ gốc, khéo léo chập hàng chục sợi tơ mảnh như tơ nhện lại thành một sợi thương phẩm.
Chỉ cần một chút quá lửa hay lỡ tay, sợi tơ sẽ bị sần sùi hoặc đứt đoạn.

Chính sự khắt khe đó đã biến tơ Cổ Chất thành thứ nguyên liệu thượng hạng được các vùng dệt lụa khắp nơi săn đón.

Nỗi đau “vô danh” trên chính sản phẩm của mình

Sự khắc nghiệt của cơ chế thị trường và làn sóng đô thị hóa đã giáng một đòn mạnh vào làng nghề. Những bãi dâu ven sông Ninh Cơ cứ hẹp dần, người trẻ không còn mặn mà với khói bếp luộc kén. Để giữ nghề, người Cổ Chất phải lặn lội khắp Thái Bình, Thanh Hóa, thậm chí vào tận Lâm Đồng để thu mua kén thô về làm nguyên liệu.

Nhưng điều khiến những nghệ nhân tâm huyết đau lòng nhất không phải là sự vất vả, mà là sự vô danh.

“Tơ của mình kéo ra mịn đẹp là thế, nhưng thương lái đến mua buôn rồi về tự dán nhãn mác của họ, hoặc chở thẳng đến các làng dệt lớn khác để khoác lên cái danh lụa nơi đó. Người tiêu dùng mua một tấm lụa đẹp, họ khen Hà Đông, khen Bảo Lộc, chứ mấy ai biết đến những người thợ Cổ Chất đứng bên nồi nước sôi nghi ngút khói?”, một người thợ già ngậm ngùi.

Việc đứng sau danh phận của người khác khiến giá trị kinh tế thu về chẳng đáng là bao so với công sức bỏ ra. Những bếp ươm tơ lạnh ngắt, những guồng quay đóng bụi trong nhiều nếp nhà là minh chứng cho một làng nghề đang lùi dần vào bóng tối.

làng nghề tơ lụa Cổ Chất — *Ảnh minh hoạ: Internet*

Cuộc lội ngược dòng khẳng định danh phận

Không chấp nhận để di sản cha ông biến mất, những người con Cổ Chất đã bắt tay vào một cuộc hồi sinh có chiến lược. Năm 2021, Hợp tác xã Lụa Cổ Chất ra đời với sứ mệnh gom góp những đốm lửa nghề còn sót lại.

Thay vì chỉ làm gia công thô, họ bắt đầu học cách làm thương hiệu, tiếp cận thị trường hiện đại và chuẩn hóa quy trình. Bước ngoặt lớn nhất diễn ra vào năm 2025, khi nhãn hiệu tập thể “Tơ lụa Cổ Chất” chính thức được cấp chứng nhận bảo hộ.

Tờ giấy chứng nhận này không phải là một thủ tục hành chính vô hồn. Đối với người dân nơi đây, đó là “tấm giấy khai sinh” hợp pháp, là lá chắn bảo vệ họ trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái, và là lời tuyên ngôn với thị trường rằng: Cổ Chất có tên, có tuổi và có bản sắc riêng.

Việc định danh này giúp kết nối các hộ sản xuất nhỏ lẻ, buộc họ phải tuân thủ một tiêu chuẩn chất lượng khắt khe chung để cùng nhau đi đường dài, bước ra những sân chơi lớn hơn.

Để sợi tơ không còn đứt đoạn

Câu chuyện của Cổ Chất là lát cắt điển hình của rất nhiều làng nghề truyền thống Việt Nam: giỏi làm ra sản phẩm tốt nhưng lại yếu ở khâu định vị thương hiệu, dẫn đến việc phần ngon nhất của chuỗi giá trị luôn rơi vào tay các khâu trung gian thương mại.

Hành trình giành lại tên tuổi của tơ lụa Cổ Chất chắc chắn vẫn còn rất nhiều hông gai phía trước. Nhưng giờ đây, khi đến vùng đất bên sông Ninh Cơ này, người ta đã lại thấy những sợi tơ vàng óng ánh nắng. Và quan trọng hơn, cái tên Cổ Chất đã bắt đầu được viết một cách kiêu hãnh trên chính những tấm lụa do chính bàn tay họ làm ra, không còn phải “mượn danh” bất kỳ ai nữa.