editor 2 giờ trước

Củ ấu miền Tây: Từ món quà đồng đất đến khát vọng chế biến sâu

Từng là món ăn chơi dân dã mỗi mùa nước nổi, củ ấu miền Tây nay đang bước vào một hành trình mới. Tại Đồng Tháp và Vĩnh Long, loại cây thủy sinh này không chỉ dừng lại ở vai trò cứu cánh sinh kế lúc nông nhàn, mà bắt đầu gánh vác một bài toán lớn hơn: Chuyển mình bằng giống tốt, định hình thương hiệu và bước vào thế giới của những sản phẩm chế biến sâu.

Từ chiếc nồi luộc ven đường đến vùng nguyên liệu trăm ha

Nhắc đến mùa nước nổi miền Tây, người ta nhớ ngay đến sắc vàng bông điên điển, vị ngọt cá linh, và không thể thiếu những rổ ấu đen nhám, ruột trắng phau, bùi lịm. Món quà quê ấy là ký ức tuổi thơ của bao thế hệ.

Tại Vĩnh Long, những hàng ấu luộc đỏ lửa dọc tuyến tránh Quốc lộ 1A (đoạn qua xã Tân Hạnh) từng là một lát cắt văn hóa đường phố rất riêng. Khách đường xa ghé lại, mua vài bịch ấu nóng hổi, vừa đi vừa nhấm nháp vị ngọt bùi của sản vật đồng nước. Đến nay, nghề trồng ấu Tân Hạnh vẫn giữ lửa dù diện tích đã thu hẹp. Vào vụ nghịch năm 2025, có thời điểm giá ấu tươi tại ruộng tăng mạnh, đẩy giá ấu luộc bán lẻ lên khoảng 30.000 đồng/kg.

Trong khi đó tại Đồng Tháp, câu chuyện của củ ấu lại đi xa hơn thế. Lấp Vò từ lâu đã là thủ phủ ấu của tỉnh, tập trung nhiều nhất ở Long Hưng B và Vĩnh Thạnh. Tính đến năm 2024, vùng này vẫn duy trì hơn 80 ha ấu, chủ yếu là giống ấu Đài Loan nhờ ưu điểm dễ chăm, nhẹ công và thích nghi tốt với chân ruộng nước.

Củ ấu bây giờ không còn là món “hàng xén” qua ngày. Dọc Quốc lộ 80, các quầy bán ấu được đầu tư bắt mắt, có nơi còn dựng mô hình củ ấu khổng lồ để làm điểm nhấn nhận diện địa phương. Một món ăn dân dã đang được “đóng gói” lại bài bản hơn, gắn liền với các trạm dừng chân và trải nghiệm du lịch đường bộ.

Cái hay của cây ấu: Nó sống khỏe trên những vùng ruộng trũng, đất ngập nước hoặc những diện tích trồng lúa kém hiệu quả. Nông dân chuộng cây ấu vì nó cho dòng tiền đều đặn, thu hoạch lai rai thành nhiều đợt để bán tươi, bán luộc hoặc giao cho thương lái. Thậm chí, mô hình luân canh “2 lúa – 1 ấu” còn giúp đất có thời gian nghỉ ngơi, tận dụng thân lá ấu mục làm phân hữu cơ cải tạo đồng ruộng.

Thế nhưng, đằng sau màu xanh mướt của đồng ấu là những khoảng lặng. Nhiều lão nông tại Đồng Tháp trăn trở khi giống canh tác lâu năm bắt đầu thoái hóa, củ nhỏ dần, năng suất sụt giảm. Đầu ra vẫn phụ thuộc lớn vào thương lái và thị trường ăn tươi. Củ ấu lại rơi vào cái vòng lẩn quẩn quen thuộc của nông sản Việt: Nếu chỉ bán thô, giá trị sẽ luôn bị đóng khung trong sự trồi sụt của mùa vụ.

sản phẩm bột củ ấu — *Ảnh minh hoạ: Internet*

“Cởi trói” cho củ ấu bằng công nghệ và thương hiệu

Lối thoát duy nhất để nâng tầm củ ấu chính là chế biến sâu.

Bao năm qua, việc luộc chín hay bán tươi tuy giữ được hương vị nguyên bản nhưng lại bộc lộ điểm yếu chết người: Vòng đời sản phẩm quá ngắn, khó bảo quản, không thể đi xa và luôn đối mặt với kịch bản “được mùa rớt giá”.

Để tự cứu mình, một số cơ sở và người trẻ khởi nghiệp tại Đồng Tháp đã chọn một lối đi táo bạo hơn. Họ đưa củ ấu vào nhà xưởng để tách vỏ, hút chân không, xay bột, làm sữa ấu, bột dinh dưỡng, cho đến bánh, snack, nui, hủ tiếu… Công nghệ đã giúp củ ấu thoát khỏi “bản án” thời gian. Không còn bị bó buộc trong vài tháng mùa nước, các sản phẩm từ ấu giờ tự tin bước vào siêu thị, cửa hàng đặc sản, lên sàn thương mại điện tử và trở thành món quà tặng sang xịn.

Bước chuyển này mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Một ký ấu tươi chỉ có giá vài chục nghìn đồng, nhưng khi đã qua chế biến, đóng gói tinh tươm, giá trị tăng lên gấp nhiều lần. Chuỗi giá trị này không chỉ giúp nông dân vững tay chèo mà còn tạo công ăn việc làm cho lực lượng lao động địa phương từ khâu sơ chế, đóng gói đến logistics.

Về mặt thương hiệu, năm 2022, Đồng Tháp đã bảo hộ thành công nhãn hiệu chứng nhận “Củ ấu Long Hưng”. Đây là tấm hộ chiếu quan trọng để khẳng định xuất xứ, bảo vệ uy tín vùng trồng và giúp người tiêu dùng đoạn tuyệt với hàng trôi nổi.

Tuy nhiên, đường dài thì cần sức bền. Nhãn hiệu mới chỉ là phần vỏ, cái gốc vẫn là một vùng nguyên liệu chuẩn hóa, quy trình canh tác an toàn và bao bì bắt mắt, hợp thị hiếu hiện đại. Muốn lọt vào mắt xanh của các chuỗi bán lẻ cao cấp hay hướng tới xuất khẩu, sản phẩm từ củ ấu phải vượt qua những bộ bộ tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và hạn sử dụng.

Có một điểm các doanh nghiệp cần tỉnh táo: Trong dân gian, củ ấu thường được ví von là “nhân sâm miệt vườn” vì giàu tinh bột, bổ dưỡng. Nhưng khi thương mại hóa, tuyệt đối không nên thổi phồng công dụng thành “thần dược” chữa bệnh khi chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng. Hãy cứ kể câu chuyện về một loại thực phẩm bản địa lành tính, giàu giá trị ẩm thực – bấy nhiêu đó đã đủ sức hút.

Củ ấu miền Tây đang viết lại câu chuyện của chính mình. Từ chiếc nồi luộc bốc khói ven đường đến những gói sản phẩm tinh tế trên kệ hàng, đó là cả một cuộc lột xác. Giá trị của củ ấu giờ đây không chỉ gói gọn trong vị bùi ngọt ẩn sau lớp vỏ đen xù xì, mà nằm ở tư duy mới của người nông dân và doanh nghiệp: Tổ chức lại sản vật quê hương bằng bàn tay công nghệ và tư duy thị trường.