Dừa hữu cơ Vĩnh Long: Nghịch lý 30 triệu trái nhập khẩu và bài toán chuỗi giá trị nông nghiệp Việt

Trong khi được xem là “thủ phủ dừa” của Việt Nam với hơn 120.000 ha canh tác và kim ngạch xuất khẩu hàng trăm triệu USD mỗi năm, Vĩnh Long vẫn phải nhập tới 30 triệu trái dừa trong năm 2025 để duy trì hoạt động chế biến. Nghịch lý này không nằm ở sản lượng, mà nằm ở một vấn đề sâu hơn: chuỗi liên kết nông nghiệp chưa đủ bền để đáp ứng chuẩn thị trường toàn cầu.

Khi quy mô lớn chưa đồng nghĩa với sức mạnh chuỗi

Vĩnh Long hiện chiếm hơn 60% diện tích dừa cả nước, với hơn 30.000 ha đạt chứng nhận hữu cơ quốc tế. Đây là nền tảng hiếm có để phát triển một ngành nông nghiệp giá trị cao, đặc biệt trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng ưu tiên sản phẩm xanh, sạch và có truy xuất nguồn gốc.

Song thực tế cho thấy quy mô lớn chưa đủ để đảm bảo tính ổn định. Năm 2025, các doanh nghiệp chế biến tại địa phương buộc phải nhập khẩu khoảng 30 triệu trái dừa do thiếu hụt nguyên liệu đạt chuẩn. Điều này phản ánh một thực tế ít được nói đến: dừa không thiếu, nhưng dừa đạt tiêu chuẩn công nghiệp và xuất khẩu lại thiếu.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cấu trúc sản xuất manh mún. Bình quân mỗi hộ trồng dừa chỉ sở hữu khoảng 0,3 đến 0,4 ha, khiến việc kiểm soát chất lượng đồng đều trở nên khó khăn. Trong khi đó, tỷ lệ tham gia vào các chuỗi liên kết vẫn còn hạn chế, khiến dòng chảy nguyên liệu không ổn định và dễ bị gián đoạn.

Liên kết chuỗi: mắt xích yếu nhất của nông nghiệp giá trị cao

Trong mô hình dừa hữu cơ, hợp tác xã và doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm. Doanh nghiệp không chỉ thu mua mà còn phải đầu tư đào tạo, hỗ trợ chứng nhận, tổ chức vùng nguyên liệu và bao tiêu sản phẩm. Hợp tác xã là cầu nối giúp gom nông hộ nhỏ lẻ thành một hệ sinh thái đủ lớn để đạt chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, liên kết này lại dễ bị phá vỡ khi thị trường biến động. Khi giá dừa tăng cao, nông dân có xu hướng bán ra ngoài thay vì tuân thủ hợp đồng. Ngược lại, khi giá giảm sâu, nhiều hộ cắt giảm chăm sóc hoặc neo trái, khiến chất lượng nguyên liệu suy giảm.

Thực tế đầu năm 2026 là minh chứng rõ ràng. Giá dừa khô tại Vĩnh Long có thời điểm rơi từ khoảng 240.000 đồng mỗi chục xuống chỉ còn 35.000 đến 40.000 đồng. Cú giảm hơn 80% này không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập nông dân, mà còn làm lung lay toàn bộ cấu trúc liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Ở cấp độ doanh nghiệp, cạnh tranh thu mua nguyên liệu cũng tạo ra những méo mó. Một số đơn vị sẵn sàng trả giá cao hơn trong ngắn hạn để giành nguồn cung, làm phá vỡ vùng nguyên liệu đã được đầu tư bài bản. Điều này khiến những doanh nghiệp theo đuổi chiến lược dài hạn gặp bất lợi, đồng thời làm suy yếu tính kỷ luật của toàn chuỗi.

Từ hữu cơ đến kinh tế chuỗi và chuẩn hóa toàn cầu

Chiến lược của Vĩnh Long không dừng ở mở rộng diện tích dừa, mà đang chuyển sang phát triển theo ba trụ cột: vùng nguyên liệu hữu cơ, chế biến sâu và quản trị chuỗi giá trị.

Đáng chú ý, địa phương đã mở rộng nhanh hệ thống mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Tính đến đầu năm 2026, toàn tỉnh có hơn 200 mã số vùng trồng và gần 30 cơ sở đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu sang Trung Quốc, tăng mạnh so với năm trước. Điều này cho thấy quá trình chuẩn hóa đang diễn ra nhanh chóng để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Song tiêu chuẩn mới không chỉ dừng ở hữu cơ. Các thị trường lớn ngày càng yêu cầu thêm về truy xuất nguồn gốc, phát thải thấp và minh bạch chuỗi cung ứng. Điều này buộc ngành dừa phải chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy hệ thống, nơi dữ liệu, hợp đồng và kỷ luật chuỗi đóng vai trò quyết định.

Mục tiêu đạt 1 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu dừa trong những năm tới vì thế không chỉ phụ thuộc vào diện tích hay sản lượng, mà phụ thuộc vào khả năng giữ vững một chuỗi cung ứng ổn định, có khả năng chống chịu trước biến động thị trường.

Câu chuyện dừa hữu cơ Vĩnh Long phản ánh một vấn đề lớn hơn của nông nghiệp Việt Nam: chuyển từ sản xuất sang tổ chức chuỗi giá trị. Khi thị trường toàn cầu ngày càng khắt khe, lợi thế tự nhiên sẽ không còn đủ. Chỉ những hệ sinh thái nông nghiệp có kỷ luật liên kết, chuẩn hóa và ổn định mới có thể đi xa.

Nếu giải được bài toán chuỗi, dừa không chỉ là nông sản xuất khẩu, mà có thể trở thành một trong những ngành kinh tế nông nghiệp chiến lược của Việt Nam trong thập kỷ tới.