Vì sao truyền thông Thái bắt đầu chú ý đến nước mắm Việt?

Nước mắm vốn là linh hồn trong căn bếp Á Đông. Nhưng khi bước ra kệ hàng quốc tế, cuộc chạm trán giữa Việt Nam và Thái Lan không còn gói gọn ở câu chuyện vị mặn, độ thơm hay giá bán. Đó đã trở thành cuộc đua giành quyền định nghĩa chất lượng – nơi nguồn gốc nguyên liệu, độ đạm, phương pháp ủ chượp và chiều sâu văn hóa sẽ quyết định một chai nước mắm được xếp vào nhóm hàng tiêu dùng phổ thông hay sản phẩm cao cấp.

Bước ra khỏi cái mác “gia vị giá rẻ”

Suốt nhiều thập niên, Thái Lan gần như thống trị thị trường nước mắm xuất khẩu nhờ sản lượng khổng lồ, mạng lưới phân phối rộng khắp và sự bùng nổ của các nhà hàng Thái trên toàn cầu. Ở phân khúc bình dân, hàng Thái chiếm ưu thế tuyệt đối về giá và thói quen tiêu dùng.

Tuy nhiên, truyền thông kinh tế Thái Lan gần đây bắt đầu đổ dồn sự chú ý vào sự trỗi dậy của nước mắm Việt, đặc biệt là tại thị trường Mỹ. Điều khiến họ e dè không chỉ là doanh số, mà là cách người Việt đang định hình lại cuộc chơi. Một số thương hiệu Việt xuất hiện ở phân khúc giá cao với một thứ ngôn ngữ hoàn toàn khác: độ đạm tự nhiên, cá cơm than muối biển, ủ chượp thùng gỗ và sự tinh khiết theo thời gian.

Cú bẻ lái này rất đáng chú ý. Nếu chỉ quảng cáo nước mắm “ngon”, câu chuyện sẽ dừng lại ở gu vị giác mang tính cảm tính. Nhưng khi sản phẩm gắn liền với những con số minh bạch – 35 độ đạm, 40 độ đạm, nguồn gốc Phú Quốc hay Phan Thiết – nó đã bước vào vùng tiêu chuẩn. Với người tiêu dùng quốc tế, nhất là ở các thị trường khó tính, những thông số kỹ thuật và chứng nhận nguồn gốc luôn có sức nặng hơn ngàn lời quảng cáo chung chung.

Min minh chứng rõ nhất chính là nước mắm Phú Quốc. Việc được Liên minh châu Âu (EU) bảo hộ chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một thủ tục thương mại. Nó đặt nước mắm Việt ngồi chung mâm với những đặc sản danh tiếng thế giới như phô mai Parmigiano-Reggiano của Ý, rượu vang Bordeaux hay dầu olive của Hy Lạp. Khi đó, chai nước mắm không còn là thứ chất lỏng điều vị vô danh, mà là một sản phẩm di sản, mang theo câu chuyện văn hóa của một vùng đất.

Cuộc chơi của giá trị, không phải giá rẻ

Nói vậy không có nghĩa là ngành nước mắm Thái Lan lép vế. Họ có bệ đỡ thị trường nội địa vững chắc và những thương hiệu như Megachef cho thấy người Thái cũng đang dịch chuyển mạnh mẽ sang phân khúc premium (cao cấp) bằng cách chuẩn hóa nguyên liệu và quy trình lên men.

Vì thế, đây không phải là cuộc chiến “ai thắng ai”, mà là áp lực về mặt định vị. Việc nước mắm Việt bán được giá cao tại nước ngoài đã đặt ra một bài toán lớn cho cả ngành gia vị Đông Nam Á: Nước mắm sẽ mãi là thứ gia vị giá rẻ nép mình trong góc kệ hàng châu Á, hay có thể kiêu hãnh bước lên bàn ăn của giới sành ẩm thực thế giới?

Bài học này không chỉ dành riêng cho nước mắm. Cà phê, hồ tiêu, quế, hồi, gạo hay trái cây Việt cũng đang đứng trước ngã ba đường tương tự. Đặc sản muốn đi xa không thể chỉ dựa vào cái mác “truyền thống” hay “bí quyết gia truyền”. Nó cần một chiếc áo vừa vặn hơn: tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, bao bì hiện đại, truy xuất nguồn gốc minh bạch và một tư duy làm thương hiệu đủ tầm để khách hàng hiểu vì sao họ nên chi nhiều tiền hơn cho sản phẩm của bạn.

Thách thức này rõ ràng không dễ nuốt. Định vị cao cấp không thể xây dựng bằng vài dòng tiếng Anh bóng bẩy trên nhãn mác. Cái gốc của nước mắm vẫn nằm ở biển: nguồn cá có suy kiệt không, chất lượng muối ra sao, nghệ nhân nhà thùng có giữ được nghề trước áp lực cơm áo gạo tiền? Nếu nguồn nguyên liệu bất ổn hoặc quy trình sản xuất trồi sụt, câu chuyện cao cấp sẽ chỉ là một bong bóng dễ vỡ.

Người tiêu dùng toàn cầu ngày càng khắt khe, họ sẵn sàng trả tiền cho nguồn gốc, tiêu chuẩn và niềm tin. Trong cuộc chơi ấy, bên nào định nghĩa được thế nào là “nước mắm tốt”, bên đó sẽ nắm quyền định giá.

Lợi thế lịch sử và chiều sâu văn hóa của nước mắm Việt là có thật. Nhưng để biến niềm tự hào đó thành vị thế thương mại trên trường quốc tế, các doanh nghiệp phải tỉnh táo để đi xa hơn. Đó là câu chuyện của chuẩn hóa, bảo vệ nguồn lợi tự nhiên và sự minh bạch tuyệt đối ở mọi khâu sản xuất.

Chai nước mắm bắt đầu từ con cá, cọng muối. Nhưng khi ra biển lớn, giá trị của nó được đo đếm bằng việc: ai làm ra nó, làm ở đâu, theo tiêu chuẩn nào và tại sao thế giới phải nghiêng mình trước câu chuyện ấy. Đó mới là cuộc đua thực sự.