Vì sao giai đoạn này là cơ hội cuối cùng để Việt Nam vươn mình?

Cửa sổ thời gian đang khép lại, và bài toán không còn là tăng trưởng nhanh, mà đó là chuyển pha đúng lúc.

Trong hơn ba thập kỷ qua, Việt Nam là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh và ổn định nhất châu Á. Xuất khẩu bứt phá, FDI liên tục lập kỷ lục, hàng triệu việc làm được tạo ra. Nhưng phía sau những con số ấn tượng ấy, một câu hỏi ngày càng được đặt ra nhiều hơn trong các báo cáo quốc tế: liệu mô hình tăng trưởng hiện tại còn đủ bền vững để đưa Việt Nam bước sang giai đoạn thu nhập cao, hay đất nước đang tiến gần đến một giới hạn cấu trúc khó vượt qua?

Việt Nam đang đứng trước một cửa sổ cơ hội hiếm hoi, nơi ba xu hướng lớn cùng hội tụ. Và nếu không chuyển pha trong giai đoạn này, cái giá phải trả trong tương lai có thể rất dài.

Đồng hồ nhân khẩu học và áp lực thời gian không thể đảo ngược

Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ hơn một thập kỷ trước và dự kiến sẽ trở thành xã hội già vào khoảng năm 2036. Khi đó, lợi thế dân số vàng, yếu tố từng đóng góp lớn cho tăng trưởng trong nhiều năm, sẽ dần biến mất. Lực lượng lao động trong độ tuổi làm việc đạt đỉnh và bắt đầu thu hẹp, trong khi chi phí an sinh xã hội gia tăng nhanh.

Điểm quan trọng nằm ở chỗ: nhân khẩu học không chờ chính sách. Khi dân số già lên, dư địa để sửa sai, thử nghiệm hay chấp nhận rủi ro phát triển sẽ thu hẹp đáng kể. Những quốc gia bước vào giai đoạn già hóa khi chưa tích lũy đủ năng suất và giá trị gia tăng thường rơi vào trạng thái tăng trưởng thấp kéo dài.

Với Việt Nam, điều đó biến giai đoạn hiện tại thành một khoảng thời gian có tính quyết định. Đây là lúc đất nước vẫn còn đủ lao động, đủ năng lượng xã hội và đủ dư địa tài khóa để thực hiện những cải cách sâu về cấu trúc.

Xuất khẩu tăng mạnh nhưng giá trị giữ lại vẫn mỏng

Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế mở nhất thế giới. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã tiệm cận gấp đôi GDP, một tỷ lệ hiếm gặp ngay cả với các quốc gia công nghiệp hóa. Xuất khẩu đã trở thành động lực chính của tăng trưởng.

Tuy nhiên, cấu trúc của xuất khẩu lại cho thấy một nghịch lý. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm khoảng 70 phần trăm kim ngạch xuất khẩu. Trong nhiều ngành mũi nhọn như điện tử, máy móc, thiết bị, Việt Nam đóng vai trò chủ yếu ở khâu lắp ráp và sản xuất cuối cùng. Phần giá trị cao nhất, từ thiết kế, công nghệ lõi đến thương hiệu và phân phối toàn cầu, phần lớn vẫn nằm ngoài lãnh thổ.

Điều này dẫn đến một thực tế: xuất khẩu tăng nhanh nhưng giá trị gia tăng nội địa tăng chậm hơn. Nền kinh tế vận hành hiệu quả ở tầng thực thi, nhưng chưa tích lũy đủ năng lực sáng tạo để tự quyết định vị trí của mình trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây chính là đặc điểm điển hình của bẫy thu nhập trung bình, không phải là tăng trưởng chậm, mà là tăng trưởng bị giới hạn bởi cấu trúc tạo giá trị.

Khi tự động hóa và AI làm xói mòn lợi thế truyền thống

Lợi thế lớn nhất của Việt Nam trong nhiều năm qua là lực lượng lao động dồi dào, chi phí cạnh tranh và khả năng tổ chức sản xuất quy mô lớn. Nhưng lợi thế này đang bị bào mòn nhanh hơn dự kiến.

Tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang lan rộng trong sản xuất toàn cầu. Robot công nghiệp ngày càng rẻ hơn, linh hoạt hơn và hiệu quả hơn. Khi chi phí lao động không còn là yếu tố quyết định, các quốc gia chỉ mạnh ở lắp ráp và gia công sẽ chịu áp lực lớn về biên lợi nhuận và việc làm.

Trong bối cảnh đó, những nền kinh tế có năng lực thiết kế, nghiên cứu, sở hữu công nghệ và thương hiệu sẽ giữ được phần giá trị cao nhất. Ngược lại, những nền kinh tế chậm chuyển đổi sẽ đối mặt với nguy cơ bị thay thế ngay trong chính lợi thế từng giúp họ tăng trưởng.

Với Việt Nam, đây không còn là câu chuyện của tương lai xa, mà là thách thức đang hình thành rõ rệt trong thập kỷ này.

Vươn mình không phải khẩu hiệu, mà là chuyển pha cấu trúc

Điểm cốt lõi của bài toán không nằm ở tốc độ tăng trưởng ngắn hạn, mà ở chất lượng và cấu trúc của tăng trưởng. Vươn mình không có nghĩa là từ bỏ sản xuất hay FDI, mà là chuyển từ vai trò thực thi sang làm chủ nhiều hơn các khâu tạo giá trị.

Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, không chỉ là nhà thầu phụ, mà là đối tác công nghệ, thiết kế và phát triển sản phẩm. Nó cũng đòi hỏi một hệ sinh thái thể chế khuyến khích đổi mới, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tạo điều kiện để tri thức được thương mại hóa.

Đây là quá trình khó, tốn thời gian và nhiều rủi ro. Nhưng cái giá của việc không làm còn lớn hơn. Khi dân số già lên, áp lực ngân sách tăng cao và dư địa cải cách thu hẹp, việc chuyển pha sẽ trở nên đắt đỏ và phức tạp hơn rất nhiều.

Việt Nam không thiếu cơ hội trong dài hạn. Nhưng giai đoạn hiện tại có một điểm khác biệt: đây là khoảng thời gian cuối cùng mà đất nước còn đủ nguồn lực để chuyển đổi mô hình tăng trưởng với chi phí chấp nhận được.

Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể bước sang một quỹ đạo phát triển dựa trên năng suất, sáng tạo và giá trị gia tăng cao hơn. Nếu bỏ lỡ, bài toán trong tương lai sẽ không còn là vươn mình, mà là giữ ổn định trong một thế giới cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy, những cửa sổ như thế này không mở ra nhiều lần.