Thời khắc của tư nhân: Chinh phục vốn và thị trường quốc tế (Kỳ 6)

Thập niên 2020 mở ra một ván cờ mới cho nền kinh tế Việt Nam. Khi các hiệp định thương mại thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP chính thức đi vào vận hành, dòng chảy vốn, hàng hoá, công nghệ đang định hình lại chuỗi giá trị toàn cầu.

Kỳ 5: Từ gia công sang làm chủ chuỗi giá trị

Trong cục diện đó, các doanh nghiệp tư nhân Việt không còn lựa chọn chỉ co cụm trên sân nhà. “Ra biển lớn” không còn là khẩu hiệu hay tham vọng xa vời mà đã trở thành một nhu cầu sinh tồn, là cách duy nhất để đứng vững trong chuỗi cung ứng đang ngày càng cạnh tranh và khắt khe.

Vì sao “phải” đi: Ba lực đẩy không thể đảo ngược

Trước đây, khi thị trường nội địa hơn 90 triệu dân vẫn còn nhiều dư địa, doanh nghiệp Việt có thể chọn cách tăng trưởng tuyến tính, tập trung làm tốt thị trường trong nước. Nhưng ngày nay, ba lực đẩy lớn đang buộc khu vực tư nhân Việt phải thay đổi lộ trình.

Sức ép tăng trưởng nội địa: Thị trường Việt Nam đang dần chạm tới mức bão hoà ở nhiều ngành then chốt. Mức tiêu thụ hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) tăng trưởng thấp, trong khi lĩnh vực bán lẻ, điện tử, xe hơi bắt đầu chứng kiến sự co cụm biên lợi nhuận vì cạnh tranh gay gắt, chi phí logistics leo thang, lương tối thiểu điều chỉnh liên tục. Muốn duy trì tăng trưởng hai chữ số, doanh nghiệp buộc phải mở rộng thị trường.

Hội nhập thể chế: Việt Nam hiện là một trong số ít quốc gia có tới 16 hiệp định thương mại tự do (FTA), bao trùm gần như toàn bộ các nền kinh tế lớn trên thế giới. Nhưng đi kèm với đó là quy định nghiêm ngặt hơn về nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm ESG. Doanh nghiệp không thể trốn tránh các chuẩn mực này nếu muốn tận dụng ưu đãi thuế quan. Việc hướng ra thị trường quốc tế chính là một bước tất yếu để tham gia sâu hơn, chuẩn hoá hơn, đáp ứng được bộ luật chơi toàn cầu.

Dịch chuyển chuỗi cung ứng: Khái niệm “China+1” đang thúc đẩy các tập đoàn đa quốc gia tìm kiếm đối tác ở Việt Nam. Nhưng lợi thế chi phí nhân công không còn là lá bài trụ cột. Muốn không bị thay thế bởi các nền kinh tế khác như Indonesia, Bangladesh, doanh nghiệp Việt cần từng bước chiếm lĩnh các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng, đầu tư vào nghiên cứu – thiết kế, logistics, dịch vụ sau bán hàng.

Bài học “đi ra”: Định vị, không dàn hàng ngang

Điểm rơi sản phẩm & dịch vụ

Không phải bất kỳ mặt hàng nào cũng phù hợp để vươn ra quốc tế. Thực tế, các ngành đang được xem là “lõi cứng” của xuất khẩu Việt Nam vẫn là điện tử, dệt may, nông sản chế biến sâu. Trong khi đó, “lõi mềm” là công nghệ số, dịch vụ tài chính, thương mại điện tử xuyên biên giới.

FPT đã chinh phục thị trường Slovakia, Đức, Nhật bằng mảng chuyển đổi số, phần mềm ngân hàng lõi. Seedcom, Tiki bắt đầu manh nha mở cổng bán xuyên biên giới. Đây là những lĩnh vực không bị gò bó bởi container, vận tải biển, mà dựa trên giá trị chất xám và quy mô thị trường gần như vô hạn.

Thị trường đích – Tam giác ưu tiên

Doanh nghiệp Việt cần xác định chiến lược thị trường rõ ràng, tránh “rải quân khắp mặt trận”. Thực tế, các doanh nghiệp thành công đều tập trung vào tam giác ưu tiên:

1. Thị trường ngách cao cấp (EU, Bắc Mỹ) – nơi tiêu chuẩn khắt khe nhưng biên lợi nhuận cao, có thể xây dựng thương hiệu quốc gia.
2. Hệ sinh thái ASEAN – dễ kết nối, văn hoá gần gũi, chi phí logistics thấp. Đây cũng là bàn đạp để thử nghiệm mô hình chuỗi đa quốc gia.
3. “South–South” – Trung Đông, Châu Phi, Mỹ Latinh: các thị trường ít rào cản kỹ thuật nhưng có nhu cầu lớn, đặc biệt với nông sản, thực phẩm chế biến.

M&A và liên doanh – con đường rút ngắn

Vinamilk mua cổ phần nhà máy sữa tại Campuchia, FPT bắt tay các hãng công nghệ Slovakia, Thaco đàm phán với đối tác Hàn Quốc, Masan đưa Phúc Long lên sàn Mỹ… Đó là minh chứng cho thấy M&A và joint-venture đang trở thành chiến lược chủ lực để doanh nghiệp Việt mở thị trường nhanh, tận dụng mạng lưới phân phối sẵn có, đồng thời học hỏi quản trị.

Nút thắt vốn & năng lực quản trị

Nguồn vốn quốc tế hoá

Việc IPO trên sàn ngoại hoặc phát hành trái phiếu quốc tế (sustainability-linked bond) đang trở thành xu hướng với các doanh nghiệp lớn. Cách đây không lâu, Sovico Group thực hiện roadshow tại Singapore để chuẩn bị phát hành trái phiếu xanh. Vietcombank, VPBank đã có trái phiếu ESG lên đến hàng trăm triệu USD.

Tuy nhiên, cái giá của vốn rẻ là sự soi xét khắt khe về cấu trúc quản trị, minh bạch báo cáo tài chính, chiến lược ESG.

Chuẩn hoá quản trị: từ gia đình sang hội đồng độc lập

Phần lớn doanh nghiệp Việt vẫn xuất phát từ mô hình gia đình. Việc chuyển đổi sang hệ thống quản trị theo chuẩn quốc tế (IFRS, bộ quy tắc ứng xử, board charter) không chỉ để lấy lòng nhà đầu tư, mà còn để tránh xung đột quyền lợi và giữ chân nhân tài.

Một báo cáo PwC chỉ ra: doanh nghiệp có tỷ lệ thành viên hội đồng quản trị độc lập ≥40% thường có ROE cao hơn 2–4 điểm % so với DN chỉ toàn người nhà.

Chiến lược nhân lực toàn cầu

Đi ra thế giới không chỉ mang theo sản phẩm, mà cần mang theo con người. Chiến lược “glocal talent” (kết hợp nhân sự bản địa & lãnh đạo từ trong nước) là con đường nhiều tập đoàn chọn. Viettel Global đã xuất khẩu đội ngũ kỹ sư trẻ sang châu Phi, Masan tuyển các COO từng làm việc cho Nestlé, Unilever.
Đồng thời, doanh nghiệp cần chuẩn bị nền tảng ERP đa ngôn ngữ, cross-border e-commerce để vận hành đa quốc gia.

Pháp lý song hành

Rào cản hiện nay không nhỏ: từ hạn mức đầu tư ra nước ngoài theo Nghị định 83/2022, đến thủ tục bảo lãnh tín dụng, chuyển lợi nhuận, đăng ký sở hữu trí tuệ. Đây là những khung pháp lý đang cần được nâng cấp nếu muốn tạo điều kiện thực sự cho tư nhân Việt bứt phá.

Từ “bảo kê” sang “bệ phóng”: Khung chính sách mới

Vai trò nhà nước – Ngoại giao kinh tế thế hệ mới

Một chính sách “mở cửa” không còn đủ, cần một nhà nước “deal-maker”, trực tiếp tạo tiền đề cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường. Các phái đoàn kinh tế hỗn hợp nhà nước – tư nhân, những uỷ ban xúc tiến đầu tư kiểu Hàn Quốc, Singapore là hình mẫu đáng tham khảo.

Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ

• Quỹ bảo lãnh tín dụng xuất ngoại, bảo hiểm rủi ro chính trị: giảm bớt gánh nặng khi doanh nghiệp tiến vào các thị trường mới.
• Trung tâm trọng tài quốc tế đặt tại Việt Nam để xử lý tranh chấp, giảm lệ thuộc Singapore, Hong Kong, tiết kiệm hàng triệu USD phí kiện tụng.

Chuẩn hoá thông tin & sandbox

Một cổng dữ liệu quốc gia về đầu tư ra nước ngoài giúp doanh nghiệp dễ dàng tra cứu thị trường, đối tác, chính sách. Đồng thời, thử nghiệm sandbox cho “hộ chiếu ESG” để DN có thể tiếp cận thị trường, vay vốn dễ hơn.

Hành trang doanh nghiệp: Bộ check-list “ra khơi”

Để không đi trong mù mờ, mỗi doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn bộ “hành trang” tối thiểu:

• Chiến lược thị trường 3 – 5 năm, xác định rõ biên lợi nhuận mục tiêu.
• Khả năng tuân thủ cao: từ hồ sơ ESG đến báo cáo kiểm toán IFRS.
• Chuỗi cung ứng kép, kịch bản B khi đứt gãy logistics hay chính trị.
• Hạ tầng số xuyên biên giới, không chỉ ERP mà cả thanh toán, CRM, e-commerce đa ngôn ngữ.
• Chiến lược nhân sự quốc tế – nội địa theo tỷ lệ tối ưu 70/30 giai đoạn đầu.
• Bộ tiêu chuẩn “5-Green”: xanh sản phẩm, xanh vận hành, xanh tài chính, xanh quản trị, xanh cộng đồng.

Để không chỉ lớn, mà để tồn tại

Cửa sổ cơ hội cho Việt Nam nói chung và doanh nghiệp tư nhân nói riêng không mở mãi. Các chuỗi cung ứng mới đang hình thành, các FTA mới đặt ra luật chơi khác. Trong 5 – 7 năm tới, ai nhanh sẽ chiếm được vị trí; ai chậm sẽ bị ép xuống các khâu gia công hoặc bị thay thế.

Vì vậy, “ra biển lớn” không còn là chuyện để khoe với báo chí. Đó là một bài toán tồn tại. Và quan trọng hơn, đó là con đường để tư nhân Việt thoát khỏi chiếc áo “lực lượng dự bị”, thực sự trở thành động lực chính kéo nền kinh tế tiến về phía trước.