Hàng giả, thuế điện tử và cú sốc tiểu thương: Bước chuyển cần thiết hay phép thử quá vội vàng?

Những ngày này, ai đi qua chợ Đồng Xuân (Hà Nội), Sài Gòn Square (TP.HCM) hay chợ An Đông, Lucky Plaza đều không khỏi giật mình: vô số cửa hàng đóng cửa im ỉm, trả lại mặt bằng. Nhiều khu phố mua sắm từng đông nghịt khách du lịch nay thưa thớt như một bãi xe bỏ hoang.

Người ta xì xào: “Chính phủ siết thuế”, “Sắp bắt kiểm tra hóa đơn”, “Bán hàng không rõ nguồn gốc sẽ bị tịch thu”. Nhưng liệu đây có phải toàn bộ câu chuyện?

Từ hàng giả tiêu dùng đến thực phẩm, thuốc men: Không còn là chuyện “sang tay kiếm lời”

Từ lâu, hàng giả hàng nhái đã len lỏi khắp các khu chợ Việt Nam. Giày Adidas “super fake”, túi Louis Vuitton “1:1”, đồng hồ Rolex “nhìn như thật”… vốn đã quá quen. Nhiều người tiêu dùng thậm chí sẵn sàng mua vì giá rẻ, miễn là “nhìn ra dáng”.

Nhưng nguy hiểm hơn cả là hàng giả thực phẩm, thuốc men, vitamin, sữa trẻ em. Những bãi rác bị phát hiện chất đầy lô kẹo nhãn hiệu Mỹ, hộp vitamin bà bầu, lọ sữa nhập ngoại – tất cả đều là giả, bị vứt bỏ sau khi đường dây phân phối sợ bị lộ.

“Đây không chỉ là hành vi gian thương. Nó là vô nhân đạo, vì người dân mua uống, cho con mình uống, không biết rằng đang tự nuôi mầm ung thư.”

Với thực phẩm, thuốc, vitamin… hàng giả không còn là phạm trù “lừa tiền”, mà trực tiếp là tội ác với sức khỏe cộng đồng.

Công điện 65 và chính sách “thanh lọc” hàng giả

Đứng trước áp lực phải bảo vệ người tiêu dùng, giữ uy tín quốc gia (đặc biệt khi Việt Nam là nước xuất khẩu lớn sang Mỹ, dễ bị áp thuế 40% nếu không làm sạch chuỗi cung ứng), Chính phủ đã ban hành Công điện 65:

• Siết kiểm tra hàng hóa không rõ nguồn gốc.
• Triệt phá kho hàng, xử lý tận gốc các đường dây cung ứng hàng giả.
• Áp dụng hệ thống thuế doanh thu và hóa đơn điện tử, bắt đầu với hộ kinh doanh trên 1 tỷ đồng/năm (~38.000 USD/năm).

Về nguyên tắc, đây là các bước đi đúng đắn để xây dựng một nền kinh tế minh bạch, bảo vệ cả thị trường nội địa lẫn thương mại quốc tế.

Nhưng vì sao tiểu thương lại đóng cửa ào ạt?

Điều đáng tiếc là: quá trình chuyển đổi diễn ra quá đột ngột, trong khi đa số tiểu thương đã quen với cách làm ăn cũ suốt vài chục năm:

• Đóng thuế khoán cố định, không cần kê khai chi tiết doanh thu.
• Nhập hàng qua trung gian, không chứng từ nguồn gốc.
• Bán hoàn toàn tiền mặt, không hóa đơn.

Khi chính phủ chuyển sang thuế doanh thu, hóa đơn điện tử, đồng thời cơ quan quản lý thị trường ráo riết kiểm tra xuất xứ hàng, nhiều tiểu thương hoảng sợ:

• Sợ bị phạt, bị tịch thu hàng.
• Sợ không chứng minh được nguồn gốc, dù thực tế chỉ buôn qua nhiều khâu.
• Sợ không hiểu rõ luật, bị “vạ lây” vì tin đồn lan tràn.

Kết quả: họ chọn đóng cửa để chờ xem, dù phần lớn không thuộc diện phải khai thuế điện tử (chỉ ~3,6% tiểu thương có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm).

Tiểu thương – lớp đệm an sinh xã hội không thể bỏ rơi

Giáo sư Khương Hữu Lộc phân tích rất rõ: “Kinh tế tiểu thương chiếm ~30% GDP Việt Nam, đóng vai trò như mạng lưới an sinh tự nhiên. Nhiều người già, lao động thu nhập thấp nếu không bán bún, bán bánh mì thì không còn nguồn sống.”

Họ đóng cửa không chỉ mất thu nhập cho gia đình, mà còn kéo theo:

• Đóng góp GDP giảm.
• Thất thu thuế gián tiếp (dù trước đây chủ yếu là thuế khoán nhỏ).
• Kéo lùi nhịp độ du lịch – vốn rất cần các khu phố mua sắm sầm uất.

Minh bạch thuế & chống hàng giả: Đúng chính sách, nhưng sai cách?

Không ai phản đối rằng phải chống hàng giả (nhất là thuốc, thực phẩm). Không ai phản đối rằng nền kinh tế cần minh bạch thuế để công bằng với người lao động, nuôi dưỡng ngân sách, giảm phụ thuộc thuế quan.

Nhưng cách triển khai quá nhanh, thiếu giai đoạn chuẩn bị và truyền thông chính xác khiến người dân hoảng loạn, thậm chí lan tin đồn sai: “Bán bánh mì cũng bị đóng thuế điện tử”.

Lời giải: Đừng ép, hãy cho cơ hội

Tại Mỹ, khi áp các chương trình thuế mới, chính quyền thường có các “amnesty program” (chương trình ân xá), cho phép:

• Người kinh doanh tự khai báo doanh thu, tự điều chỉnh, được miễn/giảm phạt nếu có thiện chí.
• Hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn khai báo.
• Sau giai đoạn chuyển tiếp mới bắt đầu xử phạt mạnh tay.

Giáo sư Lộc nói thẳng: “Nếu Việt Nam chỉ mạnh tay truy quét mà không cho cơ hội quay lại ánh sáng, tiểu thương sẽ chạy ngầm, bán lén lút, hình thành thị trường chợ đen. Hậu quả còn tệ hơn.”

Đổi mới phải bắt đầu, nhưng không thể sốc

Việt Nam muốn là trung tâm sản xuất, xuất khẩu, tránh nguy cơ bị Mỹ đánh thuế cao thì phải làm sạch từ gốc:

• Nguồn gốc hàng hóa rõ ràng.
• Hóa đơn, sổ sách minh bạch.
• Hàng giả, đặc biệt thực phẩm – thuốc, phải triệt tiêu tận gốc.

Nhưng song song, cần chính sách chuyển tiếp, ân xá cho tiểu thương, kèm truyền thông, đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật để họ không sợ mà tự nguyện bước vào quỹ đạo minh bạch.

Đường dài cần nhẫn nại

Hàng giả, hàng nhái không chỉ phá kinh tế, nó còn là mầm ung nhọt đạo đức thương mại. Một nền kinh tế văn minh không thể nuôi nó mãi.

Nhưng chống lại nó cũng phải khéo. Chống đúng đối tượng, chống từ gốc (các công ty nhập lậu, các kho sản xuất lớn), và cho tiểu thương một cơ hội trở thành người làm ăn tử tế.

Một chính sách đúng – được triển khai nhân văn, với lộ trình thông minh mới là con đường dài để Việt Nam đi vào minh bạch, giữ được cả uy tín quốc gia lẫn miếng cơm của hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ.

Hàng thật, thuế thật, giá trị thật à con đường duy nhất để nền kinh tế Việt Nam đứng vững và hội nhập sâu. Nhưng chúng ta cần đủ kiên nhẫn, đủ minh bạch và đủ tử tế để làm đúng.