DNA sáng tạo người Việt: Mạnh vượt khó, yếu hợp lực và bài toán bứt phá trong kỷ nguyên AI

Người Việt Nam được biết đến với khả năng vượt khó bền bỉ, thích ứng nhanh và tinh thần cần cù hiếm có. Tuy nhiên, khi bước vào kỷ nguyên kinh tế tri thức và trí tuệ nhân tạo, lợi thế truyền thống ấy đang đối mặt một giới hạn mới. Vấn đề không nằm ở trí tuệ cá nhân, mà ở khả năng hợp lực để biến sáng tạo thành sức mạnh hệ thống.

Vượt khó là lợi thế lịch sử, nhưng chưa đủ cho đổi mới hiện đại

Lịch sử dài của chiến tranh, khan hiếm và biến động đã hun đúc một thế hệ người Việt có khả năng xoay xở linh hoạt và chịu đựng bền bỉ. Trong kinh doanh và công nghệ, điều này thể hiện qua việc giải quyết vấn đề nhanh, tối ưu chi phí tốt và sẵn sàng làm việc trong điều kiện thiếu thốn. Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận Việt Nam sở hữu nguồn nhân lực học nhanh, thích nghi tốt và chi phí cạnh tranh.

Tuy nhiên, vượt khó theo kiểu cá nhân hoặc nhóm nhỏ chỉ tạo ra những giải pháp tình huống. Khi bài toán trở nên phức tạp, đòi hỏi dữ liệu lớn, tiêu chuẩn chung và phối hợp đa ngành, mô hình sáng tạo dựa vào nỗ lực đơn lẻ bắt đầu bộc lộ giới hạn. Đây là ranh giới giữa sáng tạo ứng biến và sáng tạo có phương pháp.

Điểm nghẽn hợp lực: từ “siêu sao” cá nhân đến sức mạnh tập thể

Một trong những khác biệt lớn giữa các hệ sinh thái đổi mới thành công và những nền kinh tế đang phát triển nằm ở văn hóa hợp tác. Người Việt có xu hướng đề cao vai trò cá nhân, coi thành công là dấu ấn riêng. Trong ngắn hạn, điều này tạo động lực cạnh tranh. Nhưng trong dài hạn, nó làm suy yếu khả năng xây dựng các nền tảng chung, nơi nhiều tổ chức cùng đóng góp và cùng hưởng lợi.

Thực tế cho thấy đổi mới sáng tạo hiện đại hiếm khi là thành quả của một cá nhân xuất chúng. Đó là kết quả của các nhóm đa chức năng, của doanh nghiệp liên kết với viện nghiên cứu, trường đại học và khu vực công. Khi thiếu cơ chế hợp lực và niềm tin dài hạn, sáng tạo khó chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ hay tài sản trí tuệ có giá trị toàn cầu.

Từ tư duy tối ưu chi phí đến sáng tạo hệ thống

Một nét đặc trưng của sáng tạo Việt Nam là khả năng tạo ra sản phẩm giá thấp nhưng hữu dụng cao, hoặc bỏ qua công nghệ cũ để nhảy thẳng sang giải pháp mới. Đây là tư duy tối ưu trong điều kiện hạn chế nguồn lực, tương đồng với khái niệm sáng tạo tiết kiệm đang được nhiều nền kinh tế mới nổi theo đuổi.

Dẫu vậy, để bước sang giai đoạn tiếp theo, tư duy này cần được đặt trong một cấu trúc lớn hơn. Sáng tạo hệ thống đòi hỏi tiêu chuẩn dữ liệu, quy trình thử nghiệm, khả năng chia sẻ rủi ro và học hỏi từ thất bại. Trong lĩnh vực y tế số hay trí tuệ nhân tạo, chẳng hạn, không có hợp tác liên thông thì công nghệ chỉ dừng ở mức trình diễn, không tạo ra tác động xã hội thực chất.

DNA người Việt mang trong mình sức mạnh vượt khó hiếm có, nhưng để bứt phá trong kỷ nguyên AI và kinh tế tri thức, lợi thế ấy cần được nâng cấp thành năng lực hợp lực. Khi cá nhân giỏi được đặt vào hệ thống tốt, sáng tạo mới có thể đi xa, bền vững và mang dấu ấn Việt Nam trên bản đồ toàn cầu.