Từ IBM đến ruộng tôm Trà Vinh: Hành trình nghịch gió của một Việt kiều

Nếu có ai từng bước ra từ nghèo khó, vươn lên đỉnh cao công nghệ thế giới, rồi quay về quê nhà để bắt đầu lại từ ruộng, từ nước mặn, từ những hoài nghi thì đó chính là Nguyễn Thanh Mỹ. Ông không chỉ là tiến sĩ hóa học, sở hữu hơn 700 bằng sáng chế quốc tế, mà còn là người đã từ bỏ phòng lab Canada để về Trà Vinh nuôi tôm, sản xuất màng sinh học và khởi nghiệp với người nông dân.

Câu chuyện của ông không phải chuyện cổ tích. Nó là hành trình có thật của một con người đã nếm đủ mùi vị của nghèo, của bị coi thường, của lao động tay chân, và cả của thành công đỉnh cao, nhưng vẫn chọn trở về.

Một tuổi thơ gói trong tiếng rao và nước mắt

Nguyễn Thanh Mỹ sinh năm 1958 tại làng Thanh Mỹ, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh – một vùng quê nghèo ở miền Tây Nam Bộ. Mồ côi cha từ nhỏ, mẹ ông từng tham gia tiếp tế thuốc men cho lực lượng du kích trong thời chiến. Vì thế, gia đình sớm lâm vào cảnh bấp bênh, chạy trốn và thiếu thốn đủ bề.

Tuổi thơ của ông gắn với những sáng sớm dậy từ 3 giờ đi đếm bánh mì, rồi rong ruổi bán cà-rem trong chiếc thùng gỗ. Có lần trời mưa, ông và bạn đứng nép dưới mái hiên, bị chủ nhà nghi là ăn trộm. Nỗi tủi nhục ấy, ông kể lại mà vẫn rưng rưng: “Nghèo thì mình là tội phạm. Nghèo thì mình phải ngu”.

Từ nhà hàng Canada đến học vị tiến sĩ

Năm 1979, ông đặt chân đến Montreal, mang theo duy nhất một ước mơ: học hành để đổi đời. Ban đầu, ông làm đủ nghề: bồi bàn, đầu bếp, lột tôm, xiên thịt, miễn là có tiền gửi về cho mẹ và các em.

Buổi sáng đi học tiếng Anh, chiều đi làm nhà hàng. Sau 4 tháng, ông nộp đơn vào đại học ngành Hóa học. Với quyết tâm phi thường, ông hoàn tất chương trình cử nhân chỉ trong chưa đầy 2 năm (dù chương trình chính quy là 4 năm), rồi học tiếp lên thạc sĩ và tiến sĩ.

Không có thời gian ôn lại bài như người khác, ông tự sáng chế cách học tập trung “1000%”: chỉ cần nghe giảng là hiểu sâu đến mức “nhìn thấy cả phân tử đang nhảy múa”. Chính phương pháp ấy đã giúp ông vượt qua rào cản ngôn ngữ, kiến thức, và trở thành nhà khoa học thực thụ.

700 bằng sáng chế và những công ty triệu đô

Sau khi tốt nghiệp, ông làm nghiên cứu chuyên sâu trong ngành hóa học vật liệu, chuyên về xúc tác, polyme và các ứng dụng năng lượng. Trong thời gian này, ông có hơn 700 bằng sáng chế trên toàn cầu, đồng thời sáng lập hoặc đồng sáng lập 14 công ty công nghệ, trong đó có nhiều công ty đạt doanh thu hàng trăm triệu đô.

Một trong những sáng chế tiêu biểu là quy trình điều chế ethylene tinh khiết từ ethanol, được đăng ký bản quyền và chuyển giao cho các tập đoàn tại Nhật Bản.

Từ bỏ vinh quang – Trở về quê khởi nghiệp với ruộng tôm

Năm 2003, khi đang ở đỉnh cao sự nghiệp, Nguyễn Thanh Mỹ quyết định rời Canada để trở về Trà Vinh, thực hiện điều mà ông từng hứa với vợ khi còn là bồi bàn: “Một ngày nào đó, anh sẽ về quê anh, xây dựng công ăn việc làm cho nơi anh sinh ra.”

Trở về quê hương, ông vấp phải vô vàn rào cản: chính quyền nghi ngờ, công an gọi nhân viên ông lên phường điều tra, hàng xóm xì xào về “Việt kiều về làm gì đó”. Nhưng ông không giải thích. Ông chọn chứng minh bằng hành động.

Ông sản xuất màng sinh học phân hủy từ tinh bột khoai mì, làm lúa thông minh, nuôi tôm bằng công nghệ cao, và bán sản phẩm với giá cao gấp 10 lần thị trường vì chất lượng và bản quyền sáng chế rõ ràng. Lợi nhuận đến từ tri thức, chứ không phải mua rẻ bán đắt.

Khởi xướng đào tạo nhân lực địa phương

Không chỉ làm kinh doanh, ông còn đóng góp cho giáo dục Trà Vinh. Với sự hỗ trợ từ Nghị quyết 36 (2004), ông giúp xây dựng chương trình đào tạo ngành khoa học ứng dụng, nano và chất quang điện tử tại Đại học Trà Vinh – để những người trẻ ở quê nhà không cần phải xa xứ mới có thể học công nghệ cao.

Ông từng nói: “Người Việt mình có tư duy tổng hợp rất tốt. Vấn đề là phải cho họ môi trường và niềm tin.”

Không ai về quê để… nghỉ ngơi

Nguyễn Thanh Mỹ là một trong số rất hiếm những Việt kiều trở về quê lập nghiệp thật sự – không phải để làm khách, không phải để nghỉ hưu. Ông đi ngược chiều. Trong khi nhiều người tìm cách ra đi, ông về nước với hành trang là tri thức, lòng tự trọng và sự kiên định.

Ông từng được mời làm việc tại IBM, từng nghiên cứu tại các trung tâm khoa học lớn ở Bắc Mỹ, nhưng cuối cùng chọn gắn bó với đồng bằng sông Cửu Long, nơi từng nuôi ông bằng cơm hẩm, áo vá.

Một biểu tượng cho “hàng Việt” phiên bản tinh hoa

Câu chuyện của Nguyễn Thanh Mỹ là lời nhắc: người Việt không thiếu tài năng, chỉ thiếu niềm tin, thiếu môi trường để cống hiến. Hàng Việt không chỉ là những món đồ gắn mác “sản xuất tại Việt Nam”, mà còn là những công nghệ do người Việt phát minh, sản xuất từ trái tim và trí tuệ Việt.

Và nếu có một biểu tượng cho “Dùng hàng Việt” một cách trọn vẹn, thì không ai xứng đáng hơn ông, người đã “xuất khẩu chất xám”, rồi mang chính chất xám ấy về phục vụ mảnh đất nghèo đã sinh ra mình.