Chuyên gia tài chính Bùi Kiến Thành: Từ sức mạnh nhân dân đến vị thế trung tâm Indo-Pacific

Ở tuổi ngoài 90, ông Bùi Kiến Thành, một trong những chuyên gia tài chính kỳ cựu bậc nhất Việt Nam – vẫn nói về tương lai đất nước với giọng chắc nịch: “Không có nhân dân thì không có chiến thắng. Vấn đề là chúng ta có biết khơi lại sức mạnh đó hay không.”

Từ câu chuyện chiến tranh nhân dân đến tầm nhìn về Việt Nam trong bản đồ kinh tế Indo-Pacific, ông Thành đặt ra một thông điệp rõ ràng: Nếu không cải cách thể chế, mở khóa tiềm lực và đặt con người làm trung tâm, vị thế địa-kinh tế của Việt Nam sẽ chỉ là tiềm năng… trên giấy.

Sức mạnh nhân dân – bài học từ quá khứ cho hiện tại

Ông Thành không nói về chiến tranh như một ký ức hào hùng để hoài niệm, mà như một bài học phát triển.

Ở Điện Biên Phủ và chiến tranh chống Mỹ, chiến thắng không chỉ là công của quân đội, mà là chiến tranh nhân dân – toàn dân cùng tham gia, từ người gánh gạo, làm đường, tới nuôi giấu cán bộ.

Con số đối chiếu:

• Trong chiến tranh Việt Nam, đỉnh điểm có khoảng 543.000 quân Mỹ hiện diện (1969).
• Tổng cộng có khoảng 2,7 triệu quân nhân Mỹ từng phục vụ ở miền Nam, thấp hơn con số “trên 3 triệu” vốn hay được trích dẫn lại.
  Điều này càng cho thấy sức ép khổng lồ mà Việt Nam khi đó phải đối mặt – và vai trò then chốt của nhân dân trong mọi mặt trận.

Ông Thành cho rằng thời bình cũng cần một chiến lược nhân dân tương tự: kích hoạt tinh thần đoàn kết, trao quyền để người dân và doanh nghiệp trở thành chủ thể phát triển.

Điều này gắn liền với tư tưởng “adapt, không adopt” – học hỏi từ mô hình quốc tế nhưng phải điều chỉnh theo điều kiện Việt Nam, giống như thời Đổi mới 1986: mở cửa kinh tế nhiều thành phần nhưng vẫn giữ cơ chế quản lý đặc thù phù hợp bối cảnh.

Việt Nam – “trung tâm của trung tâm” Indo-Pacific

Nhìn ra bản đồ khu vực, ông Thành chỉ rõ Việt Nam đang nằm ở vị trí đắc địa nhất Đông Nam Á:

• Indo-Pacific hiện chiếm ~60% GDP toàn cầu và hơn 50% dân số thế giới.
• Biển Đông gánh khoảng 1/3 thương mại hàng hải toàn cầu – một con số khổng lồ nếu quy ra giá trị hàng hóa.

Nhưng vị trí đẹp chưa đủ. Ông Thành nói về khoảng trống dịch vụ giữa Singapore và Hong Kong – hai trung tâm tài chính top 5 thế giới. Việt Nam hoàn toàn có thể chen chân nếu:

1. Cải cách thể chế tài chính, logistics.
2. Hoàn thiện hạ tầng chiến lược như cảng nước sâu Vân Phong, nơi có độ sâu tự nhiên 22 – 27m, đủ đón tàu 18.000 – 24.000 TEU, hiện vẫn ở giai đoạn quy hoạch.
3. Mở chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao, kể cả từ cộng đồng hơn 5,3 triệu người Việt hải ngoại.

Ông cũng không quên yếu tố kết nối hàng không. Thực tế, quy hoạch đến năm 2050 mới có 2 trung tâm trung chuyển quốc tế (Hà Nội, TP.HCM), chứ không phải 7 như nhiều phát biểu tùy tiện. Thời gian bay “2 giờ phủ ASEAN, 4–5 giờ tới Nhật – Ấn” cũng chỉ đúng một phần: Singapore hay Manila nằm ngoài mốc 2 giờ, Tokyo và Delhi đều trên 5 giờ.

Cách ông Thành phân tích là sự tỉnh táo: nói về cơ hội nhưng không tô hồng, chỉ ra khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế hạ tầng.

Cải cách thể chế – chìa khóa mở cửa tiềm lực

Theo ông Thành, thể chế mới là nút khóa quan trọng nhất. Không chỉ là thay đổi câu chữ (“quản lý” thành “phục vụ”), mà là thay đổi tư duy vận hành Nhà nước:

• Chính quyền kiến tạo, không áp đặt mệnh lệnh hành chính vô lý.
• Chính sách nhập khẩu từ quốc tế phải “adapt” chứ không “copy-paste”.
• Đảm bảo quyền tài sản, quyền kinh doanh để khơi dậy dòng vốn trong và ngoài nước.

Ông lấy ví dụ về việc phát triển cao nguyên công nghệ ở Di Linh (Lâm Đồng): khí hậu mát hơn đồng bằng giúp giảm chi phí làm mát trung tâm dữ liệu, nhưng số liệu thực tế cho thấy nhiệt độ TB năm là 20–22°C, tháng lạnh nhất ~15°C – không “11–17°C quanh năm” như nhiều người tưởng. Nếu hạ tầng điện tái tạo và kết nối Internet quốc tế không sẵn sàng, lợi thế khí hậu cũng vô nghĩa.

Từ đó, ông nhấn mạnh: hạ tầng và thể chế phải song hành. Một cảng nước sâu, một trung tâm dữ liệu hay một sân bay trung chuyển sẽ chỉ là công trình đơn lẻ nếu thiếu cơ chế vận hành linh hoạt và mở.

Bài toán của Việt Nam theo ông Bùi Kiến Thành không nằm ở việc “có tiềm năng hay không”, mà là có dám mở khóa tiềm năng ấy hay không.

Từ chiến tranh nhân dân đến phát triển nhân dân, từ vị trí trung tâm Indo-Pacific đến cải cách thể chế, con đường đã rõ:

1. Đặt con người và doanh nghiệp làm trung tâm.
2. Cải cách để hạ tầng, chính sách và thị trường kết nối liền mạch.
3. Tận dụng vị thế địa-kinh tế để trở thành mắt xích chiến lược của khu vực.

Như ông nói: “Có dân thì làm được tất cả. Chỉ cần biết khơi đúng chỗ, mở đúng khóa.”