Israel và bài toán “Startup Nation”: Vì sao công nghệ trở thành trụ cột quốc gia

Khi thế giới nhắc đến Israel, khái niệm “Startup Nation” (quốc gia khởi nghiệp) thường được viện dẫn như một hiện tượng hiếm hoi.

Nhưng đằng sau lớp vỏ hào nhoáng của hàng nghìn startup là một cấu trúc kinh tế sâu hơn, nơi công nghệ cao không chỉ là động lực tăng trưởng mà đã trở thành nền tảng sống còn của quốc gia. Với chi tiêu nghiên cứu và phát triển thuộc nhóm cao nhất thế giới, tỷ trọng xuất khẩu công nghệ vượt trội và vai trò kiến tạo rõ nét của nhà nước, Israel cho thấy một mô hình phát triển công nghệ khó sao chép nhưng giàu bài học cho các nền kinh tế đang tìm đường bứt phá.

Công nghệ cao không phải “ngành mới”, mà là xương sống của nền kinh tế

Israel hiện nằm trong nhóm dẫn đầu toàn cầu về đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Theo dữ liệu từ cơ quan thống kê quốc gia và OECD, chi tiêu R&D của Israel đã vượt mốc 6% GDP, mức cao nhất trong khối các nền kinh tế phát triển. Con số này phản ánh một lựa chọn chiến lược: coi tri thức và công nghệ là tài sản quốc gia.

Tầm quan trọng của khu vực công nghệ cao thể hiện rõ trong cấu trúc kinh tế. Các báo cáo gần đây cho thấy high-tech đóng góp khoảng 20 phần trăm GDP, tạo ra gần 15 phần trăm việc làm và chiếm hơn một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu. Nói cách khác, Israel không chỉ có nhiều startup, mà đang vận hành như một nền kinh tế công nghệ cao đúng nghĩa, nơi tăng trưởng phụ thuộc trực tiếp vào khả năng đổi mới.

Điểm đáng chú ý là trọng tâm của hệ sinh thái này không nằm ở các ứng dụng tiêu dùng ngắn hạn, mà ở những lĩnh vực công nghệ lõi như an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và công nghệ y sinh. Đây là những ngành đòi hỏi đầu tư dài hạn, hàm lượng tri thức cao và có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Nhà nước kiến tạo thị trường, không thay thế doanh nghiệp

Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng thành công của Israel đến từ thị trường tự do thuần túy. Thực tế, vai trò của nhà nước xuất hiện rất sớm và rất rõ, nhưng theo cách kiến tạo chứ không can thiệp hành chính.

Chương trình Yozma ra đời từ đầu thập niên 1990 thường được xem là nền móng của thị trường vốn mạo hiểm Israel. Nhà nước không trực tiếp vận hành startup, mà đóng vai trò vốn mồi, thiết kế cơ chế để thu hút các quỹ đầu tư tư nhân và nhà đầu tư quốc tế. Khi thị trường hình thành và vận hành hiệu quả, khu vực công rút dần vai trò trực tiếp.

Ba thập kỷ sau, logic này tiếp tục được lặp lại với các phiên bản mới của Yozma, tập trung vào deep-tech và các lĩnh vực có rủi ro cao nhưng giá trị chiến lược lớn. Cách tiếp cận này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: nhà nước không chọn người thắng cuộc, mà tạo sân chơi đủ hấp dẫn để khu vực tư nhân chấp nhận rủi ro và đầu tư dài hạn.

Nhân lực, áp lực sinh tồn và tư duy toàn cầu ngay từ đầu

Một yếu tố thường được nhắc đến trong các phân tích về Israel là mối liên hệ giữa an ninh quốc gia và công nghệ. Những đơn vị như Unit 8200 của quân đội Israel được xem là môi trường đào tạo thực chiến cho nhiều kỹ sư và chuyên gia công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh mạng và phân tích dữ liệu. Dù không thể quy toàn bộ thành công của hệ sinh thái startup cho quân đội, mô hình tuyển chọn sớm, giao bài toán khó và khuyến khích tư duy phản biện đã để lại dấu ấn rõ rệt.

Bên cạnh đó, quy mô thị trường nội địa nhỏ, chỉ khoảng 10 triệu dân, buộc các doanh nghiệp Israel phải tiếp cận thị trường toàn cầu ngay từ ngày đầu. Chiến lược “global-first” không phải khẩu hiệu, mà là điều kiện tồn tại. Khi sản phẩm được thiết kế để đáp ứng chuẩn mực khắt khe của Mỹ và châu Âu, khả năng mở rộng và gọi vốn quốc tế cũng theo đó được cải thiện.

Israel không phải là hình mẫu có thể sao chép nguyên vẹn. Áp lực sinh tồn, bối cảnh địa chính trị và lịch sử đặc thù tạo nên những động lực khó tái tạo ở nơi khác. Tuy nhiên, điều có thể học được là cách một quốc gia biến công nghệ thành trụ cột kinh tế thông qua đầu tư R&D dài hạn, thể chế vốn mạo hiểm thông minh và tư duy toàn cầu ngay từ gốc. Trong một thế giới cạnh tranh ngày càng dựa trên tri thức, câu chuyện của Israel cho thấy “Startup Nation” không phải là điểm đến, mà là kết quả của một chiến lược quốc gia nhất quán kéo dài nhiều thập kỷ.