Công nghệ có cứu được niềm tin? Blockchain và truy xuất nguồn gốc trong thực phẩm hữu cơ (Kỳ 6)

Niềm tin là thứ tài sản mong manh nhất trong ngành thực phẩm. Khi người tiêu dùng sẵn sàng trả gấp đôi chỉ để cảm thấy yên tâm hơn, thì bất kỳ vụ gian lận nào cũng có thể khiến thị trường sụp đổ. Giữa bối cảnh đó, công nghệ blockchain và các hệ thống truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp giúp lấy lại sự minh bạch, bảo vệ những người làm thật và tái lập trật tự cho thị trường hữu cơ.

Kỳ 5: Người nông dân ở đâu trong làn sóng hữu cơ hóa?

Truy xuất không còn là tùy chọn

Trước đây, thông tin sản phẩm chỉ cần ghi trên bao bì là đủ. Nhưng với thực phẩm hữu cơ, người tiêu dùng cần nhiều hơn thế: tên vùng trồng, ngày gieo hạt, nguồn nước tưới, thời điểm thu hoạch, đơn vị chứng nhận, thời gian chuyển đổi đất.

Nếu không có hệ thống xác thực, tất cả những thông tin đó chỉ là lời cam kết một chiều từ nhà cung cấp.

Trong khi đó, người tiêu dùng không thể kiểm chứng bằng mắt thường, không thể về tận ruộng, và không thể lúc nào cũng tin vào nhân viên bán hàng.

Chính vì vậy, truy xuất nguồn gốc được xem là bước bắt buộc nếu muốn sản phẩm hữu cơ được chấp nhận lâu dài.

Blockchain: công nghệ không thể sửa đổi

Blockchain là công nghệ lưu trữ dữ liệu theo chuỗi khối, trong đó mỗi giao dịch được ghi lại, xác nhận và không thể thay đổi sau khi đã được xác lập. Với đặc tính minh bạch và không thể giả mạo, blockchain rất phù hợp để ứng dụng trong ngành thực phẩm, đặc biệt là với sản phẩm có giá trị cao như hữu cơ.

Khi ứng dụng blockchain vào chuỗi cung ứng thực phẩm, mọi công đoạn từ gieo trồng, thu hoạch, vận chuyển, sơ chế, đóng gói đến phân phối đều được ghi lại trên một hệ thống mở. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR là biết được toàn bộ hành trình sản phẩm.

Dữ liệu được đưa lên chuỗi khối không chỉ chống gian lận mà còn tăng niềm tin, giảm áp lực kiểm tra từ cơ quan quản lý, và giúp người làm thật được bảo vệ.

Một trong những nền tảng tiên phong áp dụng blockchain trong nông nghiệp tại Việt Nam là Agridential, do Công ty Cổ phần Vietnam Blockchain phát triển.

Nền tảng này cho phép:

• Ghi nhận toàn bộ quy trình sản xuất từ người nông dân
• Kết nối dữ liệu chứng nhận từ các tổ chức thứ ba
• Cung cấp mã QR cho từng lô sản phẩm
• Hiển thị minh bạch thông tin vùng trồng, nhật ký canh tác, quy trình sơ chế

Agridential đã được triển khai thử nghiệm tại một số vùng nguyên liệu rau củ, hồ tiêu, gạo và trái cây tại Lâm Đồng, Đồng Nai, Gia Lai và Sóc Trăng.

Tuy chưa phổ biến trên toàn quốc, nhưng mô hình này cho thấy tiềm năng lớn trong việc xây dựng một thị trường hữu cơ minh bạch, đáng tin cậy và có khả năng mở rộng.

Truy xuất không chỉ là QR, mà còn là dữ liệu sống

Rất nhiều sản phẩm hiện nay có dán mã QR nhưng khi quét thì chỉ dẫn đến một landing page giới thiệu công ty hoặc… fanpage. Như vậy không thể gọi là truy xuất nguồn gốc.

Truy xuất đúng nghĩa cần có:

• Mã số vùng trồng cụ thể
• Nhật ký canh tác đầy đủ từng ngày
• Thông tin đơn vị chứng nhận và mã chứng nhận
• Dữ liệu thu hoạch, bảo quản, vận chuyển
• Giao diện truy cập rõ ràng, dễ hiểu, không chỉnh sửa được

Chỉ khi dữ liệu được cập nhật thật và được khóa trên hệ thống xác thực như blockchain, truy xuất mới có giá trị bảo vệ người tiêu dùng.

Lợi ích không chỉ cho người mua, mà cả người bán

Truy xuất minh bạch không chỉ giúp người mua yên tâm mà còn là công cụ mạnh mẽ để người sản xuất và doanh nghiệp khẳng định giá trị thật. Khi mọi thông tin được công khai, những ai làm thật sẽ nổi bật, còn những người làm sai sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.

Ngoài ra, truy xuất cũng giúp:

• Giảm thiểu rủi ro pháp lý nếu có khiếu nại
• Tăng cơ hội xuất khẩu vì phù hợp với yêu cầu minh bạch từ thị trường quốc tế
• Nâng cao hình ảnh thương hiệu thông qua sự chuyên nghiệp
• Kết nối hiệu quả với hệ thống phân phối hiện đại như chuỗi siêu thị, sàn thương mại điện tử

Những thách thức khi triển khai rộng rãi

Dù có nhiều lợi ích, việc ứng dụng blockchain trong nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít khó khăn:

1. Hạ tầng công nghệ chưa phổ cập tới vùng sâu vùng xa
2. Người nông dân chưa quen ghi chép nhật ký điện tử
3. Chi phí triển khai cao nếu không có sự hỗ trợ từ nhà nước
4. Thiếu đội ngũ trung gian kết nối giữa người sản xuất và hệ thống blockchain

Để vượt qua rào cản, cần có chính sách đồng hành từ chính quyền địa phương, tổ chức phi chính phủ và các doanh nghiệp lớn trong chuỗi phân phối.

Minh bạch là con đường duy nhất của thị trường hữu cơ bền vững

Thị trường hữu cơ không thể dựa mãi vào sự tin tưởng cảm tính. Trong một xã hội mà hàng giả, nhãn giả, tem giả có thể xuất hiện ở mọi ngóc ngách, chỉ có minh bạch dữ liệu mới giúp người làm thật tồn tại và người tiêu dùng yên tâm.

Blockchain không phải cây đũa thần, nhưng là một công cụ đáng tin cậy nếu được áp dụng đúng cách và đúng chỗ. Quan trọng hơn cả, đó là sự quyết tâm từ cả ba phía: nhà sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng.

Kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ trở lại với một câu hỏi nhức nhối: liệu hữu cơ có còn giữ được lý tưởng ban đầu khi đang bị thương mại hóa quá mức?