Mã vùng trồng: Tấm hộ chiếu vàng đang bị bán rẻ, đe dọa cả nền nông sản Việt

Những container sầu riêng rời Tây Nguyên, những thùng vải thiều vượt sông Lục Nam… từng là niềm tự hào của nông sản Việt khi chính ngạch tiến vào Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản. Nhưng ít ai biết, đằng sau đó là một cuộc chạy đua khốc liệt để giành lấy những “tấm hộ chiếu vàng” – mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, vốn quyết định vận mệnh của từng trái cây, từng gia đình nông dân, và xa hơn là cả uy tín quốc gia.

Chỉ đáng tiếc, tấm hộ chiếu ấy đang bị lòng tham và thói làm ăn manh mún bào mòn, đe dọa tương lai của ngành xuất khẩu tỷ đô này.

Thực trạng đáng báo động: bùng nổ mã số, nhưng giám sát lỏng lẻo

Để có thể xuất khẩu chính ngạch, Trung Quốc đã phê duyệt cho Việt Nam tổng cộng 1.396 mã số vùng trồng và 188 cơ sở đóng gói sầu riêng (cập nhật đến tháng 5/2025). Đây là bước nhảy vượt bậc so với giai đoạn đầu chỉ 422 vùng trồng, 153 cơ sở được duyệt vào cuối 2022.

Tuy vậy, theo báo cáo mới nhất của Cục Bảo vệ Thực vật (Bộ NN&PTNT), công tác hậu kiểm gần như “đuối sức”:

• Chỉ 40,8% vùng trồng được kiểm tra định kỳ sau cấp mã.
• Và chỉ 17% cơ sở đóng gói được giám sát bài bản.

Khoảng trống giám sát đã mở ra cơ hội cho những trò gian lận, mà hệ lụy đang ngày càng lớn.

Gian lận mã số: Khi chính người Việt phá chuỗi của nhau

Tháng 9/2024, tại Đắk Lắk, một hợp tác xã tố cáo doanh nghiệp khác “mượn” mã vùng trồng của họ để xuất khẩu sầu riêng mà HTX không hề ký kết. Đó không phải chuyện lạ. Tình trạng mua bán, cho thuê mã số vùng trồng, đóng gói, hay thậm chí sao chép QR code giả đã âm ỉ từ lâu.

Hệ quả là chỉ trong 8 tháng đầu 2023, Trung Quốc đã gửi 6 lần cảnh báo, phát hiện 439 trường hợp vi phạm mã vùng trồng, cơ sở đóng gói liên quan không chỉ sầu riêng mà cả xoài, chuối, thanh long, mít… Nhiều container đã bị giữ lại kiểm dịch gắt gao, có lô bị trả về, khiến doanh nghiệp thiệt hại trực tiếp, nông dân điêu đứng.

Cái giá của lòng tham là vậy: phá chuỗi liên kết, quay lưng với hợp tác xã để bán nhanh cho thương lái, đổi lấy vài đồng trước mắt – rồi cả làng, cả tỉnh mất luôn thị trường.

Bắc Giang và câu chuyện khác: quản lý nghiêm để đi đường dài

Giữa “biển gian lận”, Bắc Giang nổi lên như một điểm sáng. Tỉnh này đang duy trì hơn 240 mã vùng trồng vải thiều, phủ diện tích gần 18.000 ha, được quản lý qua nhật ký điện tử, giám sát chéo, đảm bảo tuân chuẩn VietGAP, GlobalGAP.

Đó cũng là lý do vải thiều Bắc Giang vào được Mỹ, Nhật, EU mà chưa từng bị trả lô, trong khi nhiều loại trái cây khác phải chịu rủi ro thường xuyên.

Bắc Giang đã chứng minh một điều đơn giản: kiểm soát nghiêm, làm đúng ngay từ đầu là con đường duy nhất để giữ thị trường xuất khẩu, giữ giá trị lâu dài cho nông dân.

Siết luật để chặn gian lận, cứu thương hiệu nông sản Việt

Nhận thấy mức độ nghiêm trọng, Bộ NN&PTNT đã khẩn trương xây dựng dự thảo nghị định và Thông tư 12/2025, giao thêm quyền cho địa phương:

• Được phép tạm dừng, thu hồi mã số vùng trồng, đóng gói nếu phát hiện sai phạm.
• Siết chặt quy trình giám sát, kiểm tra định kỳ.

Nhiều chuyên gia còn đề xuất cần công khai danh sách các mã vi phạm trên cổng thông tin quốc gia, để doanh nghiệp và đối tác quốc tế tra cứu, tránh “dính chưởng” từ lô hàng gian lận.

Giữ mã vùng trồng chính là giữ cơm ăn lâu dài

Một mã vùng trồng bị gian lận, không chỉ một vườn bị cấm cửa, mà có thể kéo theo cả tỉnh, thậm chí cả ngành hàng Việt Nam bị mất uy tín.

Giữ nghiêm túc mã số vùng trồng không phải chỉ để có tờ giấy thông hành xuất khẩu, mà là giữ lấy niềm tin từ thị trường quốc tế, giữ công ăn việc làm cho hàng triệu hộ nông dân, giữ hình ảnh nông sản Việt sạch và chất lượng trên bản đồ thế giới.