Thế hệ bánh mì kẹp: Khi 8x, 9x bước vào “kỷ nguyên gồng mình” (Bài 1)

Thế hệ bánh mì kẹp đang trở thành lớp chịu tải âm thầm của gia đình Việt: vừa chăm cha mẹ già, vừa nuôi con nhỏ, vừa chạy theo áp lực công việc và chi phí sống ngày càng cao. Trong kỷ nguyên vươn mình, nhiều người 8x, 9x không chỉ cần nỗ lực hơn, mà còn cần được nhìn thấy và chia sẻ gánh nặng.

Vì sao chúng tôi thực hiện series này?

Trong nhiều gia đình Việt Nam hôm nay, có một thế hệ đang âm thầm đứng ở giữa: phía trên là cha mẹ già cần chăm sóc, phía dưới là con nhỏ cần đầu tư, phía trước là công việc ngày càng cạnh tranh, còn phía sau là tuổi già của chính họ chưa chắc đã được chuẩn bị đầy đủ.

Chúng tôi thực hiện chuỗi bài “Thế hệ bánh mì kẹp” để nhìn sâu hơn vào lớp người đang gánh nhiều trách nhiệm nhất trong giai đoạn Việt Nam bước vào kỷ nguyên vươn mình. Đây không chỉ là câu chuyện tiền bạc, cũng không chỉ là chuyện riêng của từng gia đình. Đó là câu chuyện về nhân khẩu học, lao động, chăm sóc người già, giáo dục con cái, sức khỏe tinh thần và cách một xã hội đang phát triển nhanh bảo vệ những người đang chịu tải nhiều nhất.

Bài viết đầu tiên của chuỗi sẽ bắt đầu bằng việc gọi tên hiện tượng này: thế hệ 8x, 9x Việt Nam đang bị kẹp giữa cha mẹ già, con nhỏ và những kỳ vọng mới của thời đại.

—

6 giờ sáng, điện thoại rung. Tin nhắn từ mẹ báo chân lại đau, cần đi khám. Đứa con nhỏ vừa ngủ dậy đã nhớn nhác hỏi tiền học thêm. Chưa kịp định thần, email công việc đã báo lịch họp đầu ngày.

Với nhiều người Việt ở độ tuổi 30 đến 45, đó không còn là một buổi sáng cá biệt. Nó là lát cắt quen thuộc của một thế hệ đang bị kéo căng từ mọi phía: cha mẹ già, con nhỏ, áp lực công sở, chi phí đô thị và cả nỗi lo cho tuổi già của chính mình.

Thế giới gọi họ là “sandwich generation” – thế hệ bánh mì kẹp. Họ đứng ở khúc giữa của cuộc đời, vừa làm điểm tựa cho cha mẹ, vừa làm bệ phóng cho con cái, trong khi bản thân vẫn phải cày cuốc không ngừng nghỉ trên thị trường lao động.

Tại Việt Nam, “chiếc bánh mì kẹp” này mang một hương vị rất riêng. Đó là thế hệ 8x, 9x – những người lớn lên cùng thời kỳ mở cửa và đô thị hóa chóng mặt. Họ vừa phải giữ trọn đạo hiếu truyền thống, vừa muốn nuôi dạy con theo chuẩn hiện đại, lại vừa phải quay cuồng nâng cấp bản thân để không bị đào thải trong một nền kinh tế thay đổi từng ngày.

Khi điểm tựa không còn nhiều chỗ dựa

Nhìn bề ngoài, 8x và 9x có vẻ “sướng” hơn thời bố mẹ. Họ học cao hơn, cơ hội việc làm nhiều hơn, công nghệ hỗ trợ tận răng. Nhưng mặt trái của một xã hội hiện đại là những áp lực vô hình nhưng nặng trịch.

Khác với ngày xưa, khi một cặp vợ chồng già thường có cả một đàn con năm bảy người để thay phiên nhau chăm sóc, lo toan lúc đau ốm. Thế hệ ngày nay đa phần là con một hoặc nhà chỉ có hai anh em. Khi cha mẹ bước vào tuổi xế chiều, đổ bệnh, trách nhiệm chăm nom, kinh tế bỗng chốc dồn hết lên vai một, hai người trụ cột. Mạng lưới đỡ đần của gia đình bỗng trở nên mỏng manh hơn bao giờ hết.

Ở đầu bên kia, việc nuôi dạy một đứa trẻ ở thành phố bây giờ không chỉ dừng lại ở chuyện “ăn no mặc ấm” hay học trường làng. Đó là một cuộc đua tiếp sức không có hồi kết: từ tiền sữa, bỉm, học phí, đến tiền học thêm, ngoại ngữ, kỹ năng sống… Nhiều bậc cha mẹ dù mệt mỏi, dù thắt lưng buộc bụng cũng không dám cắt giảm khoản chi cho giáo dục, bởi họ coi đó là “tấm vé thông hành” bắt buộc cho tương lai của con.

Đứng ở giữa hai đầu áp lực ấy, người trung niên Việt Nam đang phải gồng gánh quá nhiều thứ cùng lúc:

• Đi làm kiếm thu nhập, giữ chắc chiếc ghế ở công sở trước làn sóng sa thải.
• Trả nợ mua nhà hoặc gánh tiền thuê nhà đỏ mắt mỗi tháng.
• Lo tiền thuốc thang, viện phí cho bố mẹ.
• Đầu tư học hành cho con cái.

Còn khoản tích lũy cho tuổi già của chính mình? Hầu hết đều ngậm ngùi đẩy xuống cuối danh sách ưu tiên.

Quốc gia vươn mình, cá nhân “gồng mình”

Chúng ta thường nghe nói về khát vọng vươn mình của đất nước, về mục tiêu thoát bẫy thu nhập trung bình và tăng trưởng kinh tế. 8x, 9x chính là lực lượng lao động cốt lõi để hiện thực hóa khát vọng đó. Họ được kỳ vọng phải nhạy bén với công nghệ, làm việc năng suất hơn, cống hiến nhiều hơn.

Nhưng họ không bước vào cuộc đua ấy với một chiếc ba lô nhẹ nhàng. Chiếc ba lô của họ chất đầy những hóa đơn tiền điện nước, học phí của con, lịch khám bệnh của bố mẹ và cả những đêm mất ngủ tính toán dòng tiền. Ở tầm vĩ mô, đó là sự phát triển. Nhưng ở góc độ gia đình, đó là những chuỗi ngày gồng mình bền bỉ.

Nếu muốn xã hội phát triển bền vững, chúng ta không thể ngó lơ sức khỏe tinh thần và tài chính của thế hệ “bánh mì kẹp”. Một nền kinh tế muốn chạy nhanh không thể dựa trên những người trụ cột đang kiệt sức.

Lối thoát nào cho khúc giữa?

Từ xưa đến nay, văn hóa Việt Nam luôn ca ngợi sự hy sinh. Nhưng sự hy sinh nếu không có sự chuẩn bị khoa học sẽ dễ trở thành một cái bẫy luẩn quẩn. Bố mẹ dồn hết tiền bạc, thanh xuân cho con, về già không có tích lũy nên phải phụ thuộc vào con. Đứa con lớn lên lại lặp lại đúng công thức đó: kiệt quệ lo cho hai đầu và tiếp tục để lại gánh nặng cho thế hệ cháu chắt.

Câu chuyện của thế hệ bánh mì kẹp không còn là chuyện riêng trong mỗi nếp nhà. Đã đến lúc xã hội cần nhìn nhận nó như một bài toán lớn về an sinh và nhân khẩu học:

• Về phía gia đình: Cần có sự cởi mở và chủ động hơn trong việc san sẻ trách nhiệm.
• Về phía cá nhân: Người trẻ cần học cách quản lý tài chính và chuẩn bị cho tuổi già của mình từ sớm, thay vì phó mặc cho con cái sau này.
• Về phía xã hội: Cần sự chung tay của các doanh nghiệp (linh hoạt giờ giấc cho nhân sự phải chăm sóc người thân) và sự phát triển của các dịch vụ dưỡng lão, chăm sóc sức khỏe chất lượng cao.

Thế hệ bánh mì kẹp không cần những lời ngợi ca sáo rỗng về sự hy sinh hay chịu thương chịu khó. Điều họ cần là sự thấu hiểu thực tế, sự san sẻ gánh nặng từ cộng đồng, để họ được quyền thở, quyền sống cho bản thân trước khi chính mình trở thành một “đầu gánh” nặng nề cho thế hệ mai sau.