Thế hệ bánh mì kẹp: Gia đình trung lưu và chiếc ví không còn khoảng thở (Bài 2)

Thu nhập khá ở thành phố bây giờ không còn đi đôi với cảm giác an toàn. Với những người từ 30 đến 50 tuổi, tiền lương mỗi tháng vừa về tài khoản đã vội vã chia năm xẻ bảy: tiền trả góp nhà, học phí của con, thuốc men cho bố mẹ, sinh hoạt phí, bảo hiểm và một khoản phòng thân cho những biến cố bất ngờ.

Bài 1: Thế hệ bánh mì kẹp: Khi 8x, 9x bước vào “kỷ nguyên gồng mình”

Đây là bài viết tiếp theo trong chuỗi chuyên đề “Thế hệ bánh mì kẹp”. Nếu bài trước đã phác họa bức tranh về một thế hệ bị kẹt giữa hai đầu trách nhiệm, thì bài này sẽ nhìn thẳng vào túi tiền của họ. Ở Việt Nam hiện tại, lứa 8x và 9x không chỉ gánh vác gia đình. Họ còn là lực lượng lao động cốt lõi trong giai đoạn đất nước đặt mục tiêu hóa rồng vào năm 2045.

Chính điều đó khiến họ rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Việt Nam đang già hóa dân số rất nhanh, nghĩa là chúng ta không có nhiều thời gian để chậm lại. Nhưng ngặt nỗi, những người được kỳ vọng phải chạy nhanh nhất để kéo nền kinh tế đi lên, lại chính là những người đang đeo chiếc ba lô nặng nhất.

Hai dòng tiền chảy ra cùng lúc

Với thế hệ 8x, 9x, bài toán đau đầu mỗi tháng không phải là “kiếm được bao nhiêu” mà là “giữ lại được bao nhiêu” sau khi gánh đủ thứ trách nhiệm.

Nhìn xuống là con cái. Nuôi một đứa trẻ ở thành phố bây giờ không chỉ là lo cơm ăn áo mặc hay tiền học cơ bản. Đó là một cuộc đua không chính thức về học thêm, ngoại ngữ, kỹ năng sống, rồi tiền thiết bị công nghệ… Ai cũng sợ con mình bị tụt lại trong một thị trường lao động ngày càng khốc liệt. Cha mẹ có thể bóp nghẹt chi tiêu cá nhân, cắt du lịch, nhịn mua sắm, nhưng tuyệt đối không dám cắt tiền học của con. Với họ, đó là khoản “đầu tư bắt buộc” cho tương lai.

Nhìn lên là bố mẹ già. Khi đấng sinh thành bước sang tuổi 60, 70, chi phí y tế trở thành một biến số không thể lường trước. Một đơn thuốc định kỳ, vài đợt khám chuyên khoa, hay chẳng may một ca phẫu thuật, một đợt nằm viện dài ngày… tất cả đều có thể đánh sập kế hoạch tài chính của một gia đình trung lưu.

Nhiều người rơi vào khủng hoảng tài chính không phải vì thất nghiệp, mà bắt đầu từ một cuộc gọi từ bệnh viện.

Kẹt ở giữa hai đầu ấy là người trụ cột. Họ xoay xở với tiền nhà, điện nước, xăng xe, cưới xin, giỗ chạp, tiền biếu bố mẹ… Tài khoản báo có ting ting, nhưng thực chất số tiền đó đã có “chủ nợ” chờ sẵn từ trước khi tháng mới bắt đầu.

Đó là lý do vì sao một gia đình tổng thu nhập 40 – 50 triệu/tháng ở Hà Nội hay TP.HCM vẫn luôn thấy bất an. Nhìn bề ngoài, họ có vẻ thảnh thơi, thuộc nhóm khá giả. Nhưng nhìn vào dòng tiền, họ thực ra chỉ cách vùng nguy hiểm đúng một biến cố sức khỏe hoặc một khoản chi lớn ngoài kế hoạch. Họ không thể chọn bỏ bên nào: con vẫn phải học, bố mẹ vẫn phải chăm, công việc vẫn phải cày, còn quỹ hưu trí của chính mình thì cứ liên tục bị đẩy lùi về phía sau.

Gánh việc nhà trong lúc nước nhà cần tăng tốc

Điểm đặc biệt của thế hệ 8x, 9x là họ đang phải chịu áp lực kép: vừa lo việc nhà, vừa gánh việc nước.

Đất nước hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045. Muốn vậy, nền kinh tế cần năng suất lao động cao hơn, công nghệ hiện đại hơn, và lực lượng cốt lõi phải thích ứng nhanh với AI, với kinh tế xanh. Lực lượng cốt lõi đó, không ai khác, chính là nhóm tuổi 30 – 50 hiện nay.

Nhưng làm sao họ có thể toàn tâm toàn ý sáng tạo hay bứt phá khi đôi tay không hề rảnh rang? Rời sở làm, họ lại quay cuồng với đón con, kèm bài, lo tiền học, đặt lịch khám bệnh cho bố mẹ, loay hoay với các khoản vay và tranh thủ đêm muộn để học thêm cái này cái kia kẻo bị đào thải. Ở quy mô vĩ mô, đó là câu chuyện vươn mình. Còn ở quy mô gia đình, đó là cuộc chiến gồng mình.

Sự gồng mình ấy hiện rõ trong những lựa chọn đầy cam chịu: không dám nhảy việc hay nghỉ ngơi dù đã kiệt sức vì vướng khoản vay mua nhà; không dám nhận cơ hội tốt ở tỉnh khác vì bố mẹ già không ai trông; không dám đầu tư nâng cấp bản thân vì học phí của con đang đến hạn.

Vấn đề không phải thế hệ này thiếu ý chí. Ngược lại, họ muốn quá nhiều thứ: muốn con cái có bệ phóng tốt hơn, muốn bố mẹ được phụng dưỡng tử tế, muốn sự nghiệp thăng tiến và đất nước đi lên. Nhưng khi mọi kỳ vọng đổ dồn vào cùng một thời điểm, sức chịu đựng của con người và chiếc ví đều bị kéo căng đến mức sắp đứt.

Nền kinh tế không thể chạy bằng những người kiệt sức

Một quốc gia muốn bứt tốc trước khi dân số già hóa cần một lực lượng lao động khỏe mạnh, bền bỉ và có tích lũy. Nếu nhóm trụ cột liên tục bị bào mòn cả về sức khỏe lẫn tiền bạc cho những chi phí sinh hoạt và y tế, họ sẽ không còn tâm trí và nguồn lực để đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp hay tạo ra năng suất cao hơn.

Tài chính gia đình, vì thế, chưa bao giờ là chuyện riêng sau cánh cửa mỗi nhà. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức bền của nền kinh tế.

Khi một lao động giỏi phải từ chối cơ hội thăng tiến hay đi công tác dài ngày vì không có người thay mình chăm sóc bố mẹ, đó không chỉ là thiệt thòi của cá nhân họ, mà là phần năng suất xã hội bị mất đi. Khi một người trung niên không thể tích lũy cho tuổi già của mình, họ đang vô tình đặt một gánh nặng khác lên vai thế hệ con cái họ sau 20 năm nữa.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra lúc này không phải là đòi hỏi thế hệ 8x, 9x phải hy sinh thêm thế nào, mà là làm sao để sự hy sinh ấy không trở thành cái vòng quẩn quanh truyền đời.

• Về phía gia đình: Đã đến lúc cần sòng phẳng và thực tế hơn với nhau về tiền bạc. Các quỹ sinh hoạt, giáo dục, y tế và hưu trí cần được phân định rõ ràng. Người trụ cột phải tự thương lấy mình trước, bởi một người rỗng túi và kiệt quệ không thể làm điểm tựa cho ai.
• Về phía doanh nghiệp: Hãy nhìn nhận nhân viên trung niên cùng với “hệ sinh thái trách nhiệm” sau lưng họ. Một môi trường làm việc linh hoạt, thấu hiểu không phải là sự ban ơn, mà là chiến lược khôn ngoan để giữ chân và tái tạo sức lao động cho những nhân sự chủ chốt.
• Về phía xã hội: Hệ thống y tế dự phòng, an sinh cho người già và giáo dục trẻ em chất lượng cao cần được đầu tư như những hạ tầng cơ bản. Nền kinh tế không thể phát triển bền vững nếu những người đang gánh vác nó nhiều nhất lại là những người thiếu khoảng thở nhất.

Thế hệ bánh mì kẹp không thiếu trách nhiệm. Họ chỉ cần những điểm tựa đủ vững chắc để không bị chính trách nhiệm đó nghiền nát tương lai của mình.