Mỗi làng một tinh thần – Kỳ 2: Khi OVOP bước ra thế giới và bắt đầu bị hiểu sai

Mô hình có thể nhân bản. Tinh thần thì không. Và khi một triết lý sống bị biến thành công cụ hành chính, điều còn lại chỉ là sản phẩm, không cộng đồng.

Kỳ 1: OVOP – Từ một tỉnh nhỏ Nhật Bản đến mô hình định hình thế giới

Sau thành công tại tỉnh Ōita, Nhật Bản, phong trào One Village One Product (OVOP) nhanh chóng được giới hoạch định chính sách quốc tế chú ý. Morihiko Hiramatsu trở thành khách mời của Liên Hợp Quốc, JICA đưa OVOP vào danh sách mô hình phát triển chính thức. Và OVOP bắt đầu ra thế giới.

Tuy nhiên, con đường ấy không chỉ là hành trình truyền cảm hứng. Nó cũng là hành trình biến dạng, nơi OVOP, khi rời khỏi bối cảnh gốc, đã không ít lần bị giản lược thành mô hình sản phẩm hóa, thành tích hóa, và hành chính hóa.

Ba quốc gia học theo mô hình này sớm nhất Thái Lan, Hàn Quốc và Trung Quốc đã cho thế giới thấy ba hướng tiếp cận rất khác nhau. Có nơi thành công về lượng. Có nơi thay đổi hạ tầng. Nhưng cũng có nơi đánh mất tinh thần gốc.

Thái Lan: Từ OVOP đến OTOP, khi sản phẩm lấn át cộng đồng

Năm 2001, Thủ tướng Thaksin Shinawatra chính thức khởi động phong trào One Tambon One Product (OTOP) – “mỗi xã một sản phẩm”. Mô hình này được thiết kế như một chương trình phát triển kinh tế địa phương dựa vào sản phẩm thủ công, ẩm thực, và nông sản bản địa.

OTOP lập tức được tiếp sức bởi một chiến dịch khổng lồ:

• Chính phủ tài trợ vốn, huấn luyện kỹ năng sản xuất
• Tổ chức hội chợ cấp quốc gia
• Phân loại sản phẩm theo hệ thống sao (1 – 5 sao) để khen thưởng và đầu tư

Trong giai đoạn cao điểm, OTOP giúp hơn 50.000 nhóm cộng đồng hoạt động, đóng góp hàng tỷ USD vào GDP và tạo ra hàng trăm nghìn việc làm.

Nhưng điều gì đã xảy ra sau đó?

Một nghiên cứu của Đại học Chiang Mai (2008) cảnh báo rằng: OTOP đã thành công trong việc mở rộng sản xuất, nhưng không tạo ra sự đổi mới từ cộng đồng.

Nhiều xã không chọn sản phẩm dựa trên thế mạnh thật mà chọn theo “cái dễ được sao cao”. Các hộ gia đình cạnh tranh nhau trong cùng một sản phẩm, làm giảm chất lượng. Một số sản phẩm 5 sao không gắn với câu chuyện văn hóa, mà đơn giản là “được gói đẹp và qua được hội đồng”.

Tức là: sản phẩm được nâng lên nhưng cộng đồng thì không.

Hàn Quốc: Saemaul Undong, khi hạ tầng đi trước văn hóa

Khác với Thái Lan, Hàn Quốc triển khai một mô hình nông thôn hóa sớm hơn cả OVOP: đó là Saemaul Undong, khởi xướng bởi Tổng thống Park Chung-hee từ năm 1970.

Mục tiêu không phải sản phẩm mà là xây dựng lại niềm tự hào nông thôn, thông qua cải thiện hạ tầng, cầu đường, nhà cửa, tổ chức lại làng xã.

Với khẩu hiệu “Cần cù – Tự lực – Hợp tác”, Saemaul đã:

• Nâng cấp hơn 30.000 làng chỉ trong 10 năm
• Xây dựng hàng ngàn km đường nông thôn, kênh mương, điện khí hóa
• Giúp Hàn Quốc thu hẹp khoảng cách thành thị, nông thôn chỉ trong một thế hệ

Nhưng điều chưa trọn vẹn của Saemaul là ở chỗ khác: sản phẩm văn hóa bản địa không phát triển song song với hạ tầng. Không có nhiều sản phẩm đặc trưng làng xã vươn ra thế giới như ở Nhật Bản. Mô hình chủ yếu nhấn vào cơ sở vật chất – thay vì khai thác bản sắc.

Nhiều học giả Hàn Quốc ngày nay gọi Saemaul là “một mô hình nhà nước mạnh”, tốt trong giai đoạn xây dựng ban đầu, nhưng khó kích hoạt sự sáng tạo từ cộng đồng về lâu dài.

Trung Quốc: OVOP trong chương trình Tam Nông – từ phong trào thành chính sách

Trung Quốc không gọi tên “OVOP”, nhưng thực chất đã lồng ghép nguyên lý này vào chương trình Tam Nông (Nông nghiệp – Nông thôn – Nông dân) từ đầu thế kỷ 21.

Khác với Nhật, Trung Quốc triển khai quy mô toàn quốc với:

• Làng đặc sản (特色村寨)
• Khu vực nông nghiệp ưu tiên theo sản phẩm vùng miền
• Hệ thống phân loại và đầu tư cho từng cụm ngành hàng

Tỉnh Quý Châu, Vân Nam, Tứ Xuyên… đều chọn ra hàng trăm “sản phẩm tiêu biểu cấp thôn” để đưa vào hệ thống phân phối quốc gia và xuất khẩu. Mỗi làng một thứ: trà Pu’er, ớt khô, rượu trắng, nấm hương…

Trung Quốc làm bài bản, tốc độ cao, có chính sách hỗ trợ rõ ràng.

Nhưng ở đây lại nổi lên một rủi ro khác: tư duy tập trung hóa, hành chính hóa OVOP. Khi làng phải “nộp đơn xin công nhận sản phẩm chủ lực” để được cấp ngân sách thì mô hình OVOP đã rơi vào thế bị động.

Một số địa phương “cắm biển đặc sản” trước rồi mới tìm sản phẩm. Một số xã chọn sản phẩm theo mục tiêu thị trường hơn là theo bản sắc. Có nơi 3 làng cạnh nhau cùng làm một sản phẩm giống nhau để cạnh tranh ngân sách cấp huyện.

Tức là: mô hình đúng, nhưng mất tinh thần “mỗi làng một cách sống”.

Khi “công thức hóa tinh thần làng” – điều gì sẽ mất?

So với Nhật Bản, ba quốc gia trên đều mở rộng quy mô OVOP nhanh hơn nhưng đồng thời cũng dễ rơi vào “công thức hóa tinh thần”:

• Thái Lan: quá chú trọng đánh giá sản phẩm theo sao
• Hàn Quốc: tập trung hạ tầng, thiếu sản phẩm tinh thần
• Trung Quốc: biến OVOP thành kế hoạch 5 năm

Tất cả đều có kết quả – nhưng kết quả đó khó duy trì nếu cộng đồng không có niềm tin thật sự vào chính mình.

Một sản phẩm nếu chỉ làm ra vì điểm, vì bao bì, vì chỉ tiêu thì có thể bán một mùa. Nhưng sản phẩm gắn với bản sắc, văn hóa, tự tôn thì sống lâu bằng cả thế hệ.

Và Việt Nam đang ở đâu?

Chúng ta đang nhân rộng OCOP trên khắp cả nước. Nhiều tỉnh chạy thi “bao nhiêu sản phẩm đạt 3 sao – 4 sao – 5 sao”. Huyện nào cũng muốn có hàng chục “đặc sản”.

Nhưng ta đã hỏi:

• Có bao nhiêu làng chọn sản phẩm vì thấy đó là linh hồn của mình?
• Có bao nhiêu xã thực sự ngồi lại với nhau để nói về điều làm nên bản sắc?
• Có bao nhiêu thanh niên thấy “mình có thể sống được ở làng này, bằng đúng giá trị của làng”?

Nếu chưa có câu trả lời, thì mô hình chúng ta nhân rộng có thể đang giống OTOP của Thái Lan, Tam Nông của Trung Quốc, hay Saemaul của Hàn Quốc nhưng rất xa tinh thần OVOP của Nhật Bản.

OVOP không phải là mô hình để sao chép mà là để nội soi. Mỗi quốc gia phải tự soi lại cách mình làm hàng hóa: có đang đánh thức cộng đồng hay chỉ đang chạy theo số lượng sản phẩm?

Kỳ tiếp theo:

Chúng ta sẽ bước ra khỏi châu Á đến với Mexico, Malawi, Bắc Macedonia, và các mô hình mới tại châu Âu như Slow Food, LEADER, Incredible Edible… để thấy: có những nơi không làm ra nhiều sản phẩm nhưng làm ra được tinh thần khiến cả thế giới nể phục.