Làm giàu kiểu “ôm đất, giữ vàng” – Bài toán phát triển và thể chế cho Việt Nam

“Thi đua nhau làm giàu” không phải khẩu hiệu mới. Từ sau Đổi mới 1986, người Việt rốt cuộc được khuyến khích mưu cầu thịnh vượng cá nhân. Nhưng 30 năm đi qua, dòng tiền nhàn rỗi của cả xã hội chủ yếu chảy vào vàng và bất động sản, hai kênh tích lũy thụ động nhất trong kinh tế học.

Câu hỏi đặt ra: Vì sao một lựa chọn rất hợp lý với từng cá nhân lại trở thành lực cản ở tầm vĩ mô? Bài viết này đào sâu hiện tượng “đất vàng” từ ba lát cắt: kinh tế, xã hội học và thể chế, đồng thời gợi ý khung chính sách giúp Việt Nam chuyển nguồn lực sang sản xuất, sáng tạo.

Tại sao vàng và đất “hút” vốn mạnh đến vậy?

1. Ký ức lạm phát và nỗi sợ tiền giấy: Thập niên 80, VND mất giá tới 4-5 nấc thang chỉ trong một năm; đầu 1990, nhiều hợp tác xã tín dụng đổ vỡ. Vàng, dưới dạng nữ trang hoặc miếng, trở thành “bảo hiểm rủi ro” mặc định.
2. Văn hóa tích trữ và “của để dành”: Từ thời bao cấp, đất đai là thước đo thành công xã hội: “sắm sanh được miếng đất, cất căn nhà”. Quỹ đất hạn hẹp cộng với tâm lý “đất không sinh thêm” khiến đất trở thành hàng hóa khan hiếm về cảm nhận, dù số liệu quy hoạch cho thấy nguồn cung còn rất lớn nếu hạ tầng mở rộng.
3. Chênh lệch thông tin và thiếu kênh đầu tư đa dạng: Thị trường chứng khoán trẻ, ít doanh nghiệp đại chúng quy mô toàn cầu; kênh trái phiếu riêng lẻ liên tiếp vướng bê bối; quỹ đầu tư mạo hiểm hầu như chỉ phục vụ vòng series A, B của startup công nghệ. Đất và vàng tự nhiên trở thành “nơi trú ẩn” dễ hiểu nhất.

Bức tranh ngược: Những gì đất và vàng không đóng góp

1. Không sinh sản phẩm: Một nhà máy dệt may nhỏ mỗi năm xuất khẩu 40 triệu USD, thêm hàng trăm việc làm. Một lô đất để trống hoặc căn hộ “chờ sóng” không tạo ra bất cứ dòng hàng hóa nào.
2. Không lan tỏa chuỗi giá trị: Sản xuất thúc đẩy logistics, dịch vụ tài chính, R&D phụ trợ. Đầu cơ bất động sản khoanh vốn trong “vòng tròn kín”, lợi nhuận chỉ luân chuyển giữa người mua – người bán.
3. Không cải thiện năng suất: Năng suất lao động tăng khi vốn đổ vào máy móc, công nghệ, đào tạo. Vàng và đất chỉ cố định trên bảng cân đối cá nhân; chúng không “nâng cấp” kỹ năng xã hội.
4. Tạo bong bóng và làm méo mó giá cả: Khi nhà đầu cơ đẩy giá, chi phí thuê đất leo thang, kéo chi phí sản xuất lên theo. Doanh nghiệp thật muốn mở rộng nhà xưởng buộc rời sang địa bàn xa trung tâm, mất lợi thế hạ tầng.
5. Khóa chặt nguồn lực tín dụng: Ngân hàng ưu tiên cho vay mua nhà đất vì tài sản thế chấp chắc chắn, lãi suất thấp hơn vay sản xuất (rủi ro cao hơn). Vốn lưu động của nền kinh tế vì thế chảy lệch.

Soi gương thế giới: Làm giàu bằng giá trị mới

• Hoa Kỳ: 60 % GDP đến từ tiêu dùng cá nhân; nhưng tiêu dùng này được chống lưng bởi các ngành sáng tạo liên tục (Big Tech, dược phẩm, công nghiệp văn hóa). Tài sản hộ gia đình vẫn có nhà đất, song danh mục tài chính (cổ phiếu, quỹ hưu trí) mới là trụ cột.
• Hàn Quốc: Thập niên 60, thu nhập bình quân dưới 100 USD/năm. Chính phủ Park Chung-hee siết tín dụng bất động sản, bơm mạnh vốn rẻ cho chaebol sản xuất. Ô tô, đóng tàu, điện tử bùng nổ… Samsung, Hyundai hiện đóng góp trên 30 % kim ngạch xuất khẩu quốc gia.
• Singapore: Đảo quốc nhỏ không có đất dư, nhưng “làm giàu” bằng logistics giá trị cao, trung tâm tài chính, và công nghệ y sinh, ngành gần như không cần diện tích đất lớn.

Những ví dụ này chia sẻ chung một cốt lõi: dòng tiền phải tìm tới tài sản sinh lợi năng suất (productive assets), nơi giá trị gia tăng liên tục chứ không đóng băng.

Góc nhìn thể chế: Chính sách nào khiến dòng tiền “rẽ phải”?

1. Thuế bất động sản lũy tiến – bài học Canada, Úc

• Thuế suất cao đối với căn thứ hai trở lên, đặc biệt nếu bỏ trống.
• Chuyển nhượng trong thời gian ngắn phải chịu thuế lợi vốn (capital gain) gấp đôi.

Tác dụng: chi phí đầu cơ tăng, thị trường hạ nhiệt; vốn nhàn rỗi tìm tới kênh sinh lời khác.

2. Đánh thuế lãi đầu tư vàng, khung áp dụng tại Đức

• Vàng sở hữu dưới 12 tháng, bán lãi chịu thuế thu nhập cá nhân như chứng khoán.
• Giữ trên 12 tháng được miễn để bảo vệ nhu cầu cất trữ dài hạn.

3. Khuyến khích R&D qua tín dụng thuế (tax credit)

• Hoa Kỳ, Hàn Quốc cho phép khấu trừ 20 – 30 % chi R&D khỏi thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Việt Nam hiện cho miễn thuế 4 năm, giảm 50 % 9 năm đối với dự án công nghệ cao; song thủ tục chứng minh “công nghệ cao” phức tạp, tỷ lệ doanh nghiệp tận dụng thấp.

4. Luật phá sản thân thiện với doanh nhân

• Phá sản tại Mỹ xóa 70 – 80 % nợ không bảo đảm, chủ DN có thể khởi nghiệp lại sau 2 – 3 năm.
• Việt Nam còn nặng định kiến “phá sản là tội”, khiến doanh nhân ngại dấn thân, ngân hàng càng thận trọng.

Bốn gợi ý cụ thể cho Việt Nam

Đề xuất 1 – Thuế sở hữu đất bỏ hoang và nhà chưa khai thác: Căn cứ dữ liệu địa chính số, áp thuế lũy tiến cho đất nông nghiệp chuyển mục đích nhưng không triển khai dự án quá 36 tháng. Doanh thu thuế tái đầu tư cho hạ tầng sản xuất tại địa phương.

Đề xuất 2 – Quỹ đảm bảo tín dụng công nghệ: Ngân sách Nhà nước góp 30 %, ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư góp 70 %. Quỹ bảo lãnh tối đa 50 % vốn vay cho DN R&D, startup deep-tech, chia sẻ rủi ro nhưng buộc doanh nghiệp minh bạch kế hoạch dòng tiền.

Đề xuất 3 – Cơ chế “tín dụng thuế thử nghiệm” (Sandbox tax credit): Doanh nghiệp chi dưới 10 tỷ VNĐ cho nghiên cứu sản phẩm mới được khấu trừ 200 % chi phí khỏi thuế TNDN trong 3 năm đầu ra mắt, nếu chứng minh được doanh thu ≥ 30 % từ sản phẩm đó.

Đề xuất 4 – Xây dựng sàn giao dịch vốn mạo hiểm thứ cấp: Cho phép quỹ VC bán bớt cổ phần startup sau 3 năm trên một “mini-exchange”, giúp họ tái đầu tư nhanh, giảm áp lực thoái vốn qua M&A hoặc IPO; dòng vốn đổi mới vì thế luân chuyển liên tục.

Thay đổi thói quen xã hội – câu chuyện dài hơi

Chính sách chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở chuyển biến văn hóa kinh doanh:

1. Nâng tầm vai trò doanh nhân: tôn vinh người tạo việc làm hơn là người sở hữu đất đai.
2. Giáo dục tài chính phổ thông: đưa khái niệm tài sản sản xuất – tài sản tiêu sản vào chương trình trung học, giúp giới trẻ hiểu rủi ro bong bóng.
3. Truyền thông về thành công công nghệ nội địa: câu chuyện FPT ai, VinFast xe điện, Trung Nguyên E-Coffee… cần được kể dưới góc độ “giá trị mới”, không phải bất động sản.

Từ “của để dành” tới “của để phát triển”

Đất đai và vàng sẽ luôn là phần quan trọng của danh mục tài sản cá nhân, điều này không sai. Vấn đề là tỷ trọng bao nhiêu, và nhất là phần vốn còn lại có thực sự được đưa vào tài sản năng suất.

Việt Nam đang đứng trước hai kịch bản:

• Kịch bản trì trệ: dòng tiền tiếp tục bị “khóa” trong đất vàng, công nghiệp phụ trợ ì ạch, phụ thuộc FDI, rủi ro bẫy thu nhập trung bình kéo dài.
• Kịch bản bứt phá: thể chế mạnh dạn siết đầu cơ, mở van khuyến khích R&D, nuôi dưỡng tinh thần khởi nghiệp giá trị cao. Đất nước vẫn giàu tiềm năng đất, giàu trữ lượng vàng cá nhân, nhưng nguồn lực sản xuất và đổi mới mới là động cơ chính của tăng trưởng.

Lựa chọn thuộc về nhà hoạch định chính sách và sâu xa hơn, thuộc về niềm tin của từng gia đình khi quyết định gửi tiền tiết kiệm vào đâu. Làm giàu không chỉ là tích lũy, mà là tạo giá trị mới cho bản thân, cho cộng đồng, cho quốc gia.

Đã đến lúc “của để dành” biến thành “của để phát triển”.