Thoát bẫy thu nhập trung bình: Bài kiểm tra khó nhất trên con đường Việt Nam hướng tới 2045

Sau gần bốn thập niên cải cách và hội nhập, Việt Nam đã vươn lên nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao với tốc độ hiếm thấy. Tuy nhiên, chính thành công này cũng đặt nền kinh tế trước một thách thức mang tính cấu trúc: nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình. Đây không còn là khái niệm học thuật xa vời, mà là bài toán thực tiễn mà nhiều nền kinh tế châu Á từng tăng trưởng nhanh đang phải đối mặt.

Bẫy thu nhập trung bình là gì và vì sao Việt Nam đứng trước ngưỡng cửa

Bẫy thu nhập trung bình xảy ra khi một nền kinh tế không còn đủ lợi thế về chi phí lao động thấp, nhưng cũng chưa xây dựng được năng lực cạnh tranh dựa trên công nghệ, đổi mới và năng suất cao. Trong giai đoạn này, tăng trưởng có xu hướng chậm lại, thu nhập đình trệ và khả năng bứt phá ngày càng hạn chế.

Với Việt Nam, các dấu hiệu cảnh báo đã dần xuất hiện. Mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư và xuất khẩu vẫn mang lại kết quả ngắn hạn, nhưng giá trị gia tăng trong nước còn mỏng. Khu vực doanh nghiệp nội địa phần lớn có quy mô nhỏ, năng suất thấp và khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khi dư địa mở rộng theo chiều rộng thu hẹp, nền kinh tế buộc phải tìm động lực mới nếu không muốn chững lại.

Doanh nghiệp nội địa và năng suất: điểm nghẽn mang tính quyết định

Một đặc điểm chung của các nền kinh tế mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình là khu vực doanh nghiệp trong nước không đủ mạnh để trở thành trụ cột tăng trưởng dài hạn. Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó. Phần lớn doanh nghiệp vẫn hoạt động ở phân khúc giá trị thấp, phụ thuộc nhiều vào gia công và đầu vào nhập khẩu.

Trong khi đó, các nền kinh tế vượt bẫy thành công đều cho thấy vai trò then chốt của năng suất lao động và đổi mới sáng tạo. Tăng trưởng không còn đến từ số lượng vốn hay lao động, mà từ cách nền kinh tế sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn. Điều này đòi hỏi đầu tư dài hạn vào công nghệ, kỹ năng và khả năng mở rộng quy mô của doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực tư nhân.

Thể chế và chất lượng tăng trưởng quyết định khả năng bứt phá

Thoát bẫy thu nhập trung bình không chỉ là vấn đề của doanh nghiệp, mà còn là bài toán thể chế. Khi nền kinh tế đạt quy mô lớn hơn, chi phí thể chế, sự phân mảnh chính sách và các rào cản hành chính có thể trở thành lực cản đối với đổi mới.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới, thể chế cần chuyển từ vai trò quản lý sang kiến tạo, tạo không gian cho thử nghiệm và đổi mới. Song song với đó, tăng trưởng cần được đo lường không chỉ bằng tốc độ, mà bằng chất lượng, mức độ bao trùm và khả năng chống chịu trước các cú sốc dài hạn, từ biến động toàn cầu đến biến đổi khí hậu.

Thoát bẫy thu nhập trung bình là hành trình dài và khó, không có lối tắt. Đối với Việt Nam, đây là bài kiểm tra mang tính quyết định cho tham vọng trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Thành công sẽ không đến từ việc tăng trưởng nhanh hơn trong ngắn hạn, mà từ khả năng tái cấu trúc nền kinh tế, nâng cao năng suất và xây dựng những nền tảng bền vững cho nhiều thập niên tiếp theo.