Lụa Lãnh Mỹ A: Vì sao báu vật đen huyền của Nam Kỳ từng suýt tuyệt tích?

Từng là thứ lụa xa xỉ bậc nhất trong tủ đồ của các quý bà, quý cô Nam Kỳ xưa, Lãnh Mỹ A bây giờ chỉ còn là những đốm lửa nghề len lỏi ở xứ Tân Châu (An Giang). Thứ lụa đen óng, nhuộm hoàn toàn bằng nhựa trái mặc nưa trứ danh khắp Đông Dương một thời, đã phải trải qua ngót một thế kỷ thăng trầm, có lúc tưởng như đã bốc hơi hoàn toàn trước làn sóng vải công nghiệp giá rẻ. Nhưng ngay lúc này, khi thời trang thế giới bắt đầu mệt mỏi với sự công nghiệp và quay về tìm kiếm những giá trị thủ công độc bản, Lãnh Mỹ A lại đứng trước một cơ hội hồi sinh đầy kiêu hãnh.

Tấm lụa đen làm nên niềm kiêu hãnh xứ Nam Kỳ

Ngược dòng thời gian về vùng đất Tân Châu, An Giang, người già ở đây vẫn nhớ như in thời mà đi đến đầu làng cuối xóm đều nghe tiếng khung cửi rộn ràng “lách cách”. Ngày đó, chiếc áo bà ba đen bằng Lãnh Mỹ A không đơn thuần là trang phục, mà là biểu tượng của cái sự sang trọng, nền nã và quyền quý của người phụ nữ Nam Bộ.

Cái làm nên thương hiệu của Lãnh Mỹ A là sắc đen sâu thẳm và độ bóng tự nhiên, nhìn một lần là không thể nhầm lẫn. Lụa được dệt từ tơ tằm thượng hạng bằng kỹ thuật satin 8 (vốn đòi hỏi tay nghề cực cao), sau đó được nhuộm bằng nhựa của trái mặc nưa – loại cây bén rễ sâu ở vùng đầu nguồn sông Tiền.

Khác hẳn với những thước vải nhuộm hóa chất công nghiệp, nhựa mặc nưa thấm vào từng chân tơ kẽ tóc của sợi lụa. Càng mặc, lụa càng mềm; càng giặt, sắc đen lại càng bóng bẩy. Danh xưng “nữ hoàng tơ lụa” xứ Nam Kỳ cũng từ đó mà ra.

Nhưng để đổi lấy cái sự “óng ả” đó là cả một hành trình hành xác của người thợ kéo dài hàng tháng trời. Vải nhuộm xong đem phơi nắng, xả nước sông, rồi lại nhuộm tiếp. Cứ thế lặp đi lặp lại. Có những cây vải phải trải qua ngót nghét 100 lần nhuộm phơi như thế mới ra được đúng cái màu đen “chuẩn” Lãnh Mỹ A. Tính ra, một cây vải dài tầm 20 mét có khi ngốn đến hàng chục ký mặc nưa.

Thời hoàng kim, Lãnh Mỹ A không chỉ gói gọn ở mấy tỉnh miền Tây mà theo ghe xuồng sang tận Campuchia, Lào rồi đi khắp Đông Nam Á. Tân Châu ngày ấy nghiễm nhiên trở thành thủ phủ tơ lụa sầm uất bậc nhất Nam Bộ.

Từ bờ vực tuyệt tích đến cú lội ngược dòng

Cơn lốc vải sợi hóa học, vải công nghiệp tràn vào từ những năm 1970 đã giáng một đòn chí mạng vào làng nghề. Giữa một bên là thứ vải làm thủ công ròng rã cả tháng trời với chi phí đắt đỏ, và một bên là vải công nghiệp rẻ, nhanh, tiện lợi; Lãnh Mỹ A nhanh chóng bị lép vế.

Những vườn mặc nưa bạt ngàn vùng biên giới bị đốn hạ ngổn ngang. Lớp nghệ nhân già rụng dần, người trẻ thì bỏ quê đi làm ăn xa vì nghề dệt không nuôi nổi miệng ăn. Có giai đoạn, người ta nhìn vào xưởng của nghệ nhân Tám Lăng mà thở dài, ngỡ ông là người cuối cùng giữ cái hồn của Lãnh Mỹ A ở đất Tân Châu này.

Thế nhưng, chính trong những ngày tháng ngạt thở ấy, thế hệ kế thừa đã không cam chịu nhìn báu vật dòng họ biến mất.

Thay vì ôm khư khư hào quang cũ, anh Nguyễn Hữu Trí (con trai nghệ nhân Tám Lăng) chọn cách mở đường máu cho lụa. Anh rong ruổi khắp miền Tây lên tới Tây Nguyên, thử nghiệm đủ loại cỏ cây hoa lá từ củ nâu, lá cẩm cho đến vỏ tràm, vỏ đước để tìm màu mới cho lụa. Hành trình “thử và sai” ấy kéo dài nhiều năm trời, đổ biết bao công sức và tiền của, nhưng đổi lại, lụa Tân Châu giờ đây không chỉ có màu đen độc tôn mà đã có thêm những sắc màu tự nhiên mới, mang hơi thở của thời đại.

Mấy năm trở lại đây, Lãnh Mỹ A bắt đầu lội ngược dòng khi xuất hiện kiêu hãnh trong các bộ sưu tập của NTK Công Trí và nhiều nhà mốt cao cấp. Chất liệu từng suýt bị khai tử nay được giới mộ điệu định danh là “luxury craft” – một dòng sản phẩm thủ công xa xỉ, mang đậm căn tính văn hóa Việt.

Dĩ nhiên, đường về của Lãnh Mỹ A vẫn còn lắm gập ghềnh. Sản lượng bây giờ rất mỏng, người làm nghề thưa thớt dần và vùng nguyên liệu mặc nưa vẫn là một bài toán đau đầu chưa có lời giải dài hạn.

Lãnh Mỹ A có lẽ sẽ không bao giờ quay lại cái thời sản xuất đại trà hàng loạt. Nhưng suy cho cùng, trong một thế giới đang ngột ngạt vì thời trang nhanh, thứ lụa đen trứ danh của Nam Kỳ đang có một đời sống mới: khan hiếm hơn, xa xỉ hơn và giàu giá trị di sản hơn. Khi một tấm lụa cần tới hàng tháng trời để “chín” bằng nắng, bằng nước sông, bằng nhựa cây và bằng cái tâm của người thợ, thì thứ chúng ta chạm vào không còn là một mảnh vải nữa. Đó là ký ức và là linh hồn của cả một vùng đất.