editor 2 giờ trước

Cá bống Sông Trà: Từ nồi cá kho của mẹ đến đặc sản OCOP vươn xa

Có những món ngon không đến từ cao lương mỹ vị, mà cất lên từ ký ức của cả một vùng đất. Cá bống Sông Trà chính là kiểu như vậy. Từ những con cá bé xíu dưới lòng sông Trà Khúc (Quảng Ngãi), người dân xứ Quảng đã chắt chiu làm nên món cá kho tiêu nức tiếng hàng thập kỷ. Để rồi hôm nay, món ăn dân dã ấy thay áo mới, trở thành sản phẩm OCOP, thành thức quà trang trọng và thậm chí là những món ăn vặt thời thượng của người trẻ.

Khúc sông Trà và nồi cá kho “vét sạch niêu cơm”

Với người Quảng Ngãi, hình ảnh thân thuộc nhất mỗi sớm mai là những mẻ cá bống nhỏ bằng ngón tay út, mình chắc nịch, lấp lánh ánh bạc vừa được kéo lên từ lòng sông Trà Khúc. Cá bống ở đây ngon lạ kỳ: thịt dai, thơm, ít mỡ. Người già trong vùng bảo, chính dòng nước trong vắt và lớp cát mịn dưới đáy sông Trà đã nuôi dưỡng nên cái vị ngọt lành không đâu sánh bằng ấy.

Nhưng nguyên liệu ngon mới chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại nằm ở đôi bàn tay khéo léo của người kho. Cá mang về phải chà muối qua nhiều lượt nước cho sạch nhớt, bay mùi tanh mà thịt vẫn săn chắc. Tiếp đó là công đoạn nổi lửa: cá được thả vào niêu, kết đôi cùng tiêu sọ, ớt chỉ thiên, tỏi Lý Sơn, nước mắm nhĩ và chút đường, rồi cứ thế liu riu trên bếp suốt nhiều giờ đồng hồ.

Cứ 2 kg cá tươi, sau khi “ngậm” đủ gia vị và cạn nước thì chỉ còn lại chừng 1 kg thành phẩm. Phần nước kho keo lại, chuyển màu cánh gián, thơm nồng đượm – đó chính là tinh hoa.

Gắp một con cá bống kho tiêu ăn cùng bát cơm lúa mới hay đĩa rau luộc, người ta sẽ cảm nhận trọn vẹn cái vị miền Trung: mặn mà lúc đầu, cay tê sống mũi nhưng hậu vị lại ngọt lịm, đậm đà. Chẳng thế mà dòng dã bao năm qua, dù đi ngược về xuôi, người Quảng Ngãi xa quê vẫn đau đáu tìm mua bằng được hũ cá bống Sông Trà để bấu víu chút hương vị quê nhà.

Khi “món quà của đất” mặc áo OCOP

Vài năm trở lại đây, cá bống Sông Trà đã bước ra khỏi gian bếp gia đình để đàng hoàng lên kệ thành phẩm. Không còn cảnh đựng trong những chiếc hũ nhựa thô sơ bán ở chợ quê, các cơ sở sản xuất tại Quảng Ngãi đã bắt đầu “chuẩn hóa” đứa con tinh thần của mình để tham gia vào sân chơi OCOP.

Điển hình như thương hiệu cá bống kho tiêu Phi Yến (đạt chuẩn OCOP 3 sao). Đi lên từ công thức gia truyền của gia đình, thương hiệu này đã mạnh dạn đầu tư vào khâu đóng gói, tiệt trùng và gia cố nhiều lớp bảo vệ. Nhờ vậy, hũ cá khi vận chuyển xa không còn bị chảy dầu, giữ nguyên được hương vị thơm ngon khi đến tay thực khách ở TP.HCM hay Hà Nội.

Sự chuyển mình của cá bống Sông Trà chính là minh chứng rõ nhất cho tư duy làm thương hiệu hiện nay: Không chỉ bán một món ăn ngon, người ta còn bán cả quy trình sạch sẽ, bao bì tử tế và câu chuyện văn hóa bản địa ẩn sau đó.

Sáng tạo kiểu người trẻ: Khi cá bống làm… đồ ăn vặt

Điều thú vị nhất của làn sóng đặc sản hiện nay nằm ở hai chữ “chế biến sâu”. Không đóng khung cá bống trong nồi đất hay bữa cơm gia đình, một số người trẻ Quảng Ngãi đã có những thử nghiệm táo bạo: đưa cá bống vào các món ăn vặt.

Nổi bật có cơ sở Hương Vị Mới ở Nghĩa Hành. Từ năm 2021, nhận thấy giới trẻ thích những gì tiện lợi, giòn rụm, chủ cơ sở đã mày mò kết hợp cá bống với cơm cháy đáy nồi. Sau hơn một năm ròng thử nghiệm thất bại rồi làm lại, sản phẩm cơm cháy cá bống ra đời và nhanh chóng giành chứng nhận OCOP 3 sao.

Hướng đi này mở ra một tệp khách hàng hoàn toàn mới. Nếu hũ cá bống kho tiêu truyền thống là linh hồn của bữa cơm gia đình, thì cơm cháy cá bống lại nằm gọn trong balo của khách du lịch, thành món ăn vặt lai rai của giới trẻ. Việc kéo dài vòng đời và đa dạng hóa hình thức cho nông sản chính là chìa khóa để một đặc sản địa phương không bị lãng quên.