editor 8 giờ trước

Sâm núi Dành: Hành trình hồi sinh “báu vật tiến vua” từng suýt tuyệt chủng ở Bắc Giang

Từ một cây thuốc quý gần như chỉ còn trong ký ức của các bô lão vùng Tân Yên, sâm núi Dành đang trở thành một trong những nông sản đắt giá nhất của tỉnh Bắc Giang. Câu chuyện của loài sâm này không dừng lại ở mức giá vài triệu đồng mỗi ký, mà là cả một hành trình dài: từ việc cứu một nguồn gen bản địa suýt xóa sổ, đến làm chỉ dẫn địa lý và xây dựng thương hiệu OCOP cho một vùng quê.

Kỳ tích hồi sinh loài sâm leo từ vài gốc cổ sót lại

Trong dân gian, sâm luôn là sản phẩm đứng đầu danh mục thảo dược. Riêng với người dân vùng Tân Yên (Bắc Giang), sâm núi Dành (hay núi Trung Sơn) còn gắn với những ghi chép cổ về một loại sâm Nam da vàng, thịt chắc, mùi thơm, vị tốt chuyên dùng để tiến vua.

Thế nhưng, chính vì tiếng vang đó mà loài sâm này từng bị săn lùng ráo riết đến mức cạn kiệt. Suốt nhiều thập kỷ, người ta ngỡ như sâm núi Dành đã biến mất hoàn toàn. May mắn thay, vài gốc sâm cổ còn sót lại trong vườn nhà dân tại xã Việt Lập đã được phát hiện, trở thành “mồi nhen” cho hành trình nhân giống và bảo tồn sau này.

Không giống như sâm Hàn Quốc hay sâm Ngọc Linh mọc thẳng dưới tán rừng, sâm núi Dành là dạng cây leo, thân bò và lớn rất chậm.

Củ sâm: Phải trồng ít nhất 5 năm mới cho thu hoạch, muốn củ to, chất lượng già thì phải đợi lâu hơn.
Hoa sâm: Trong thời gian chờ củ chín, người dân hái nụ hoa đem sấy khô làm trà để lấy ngắn nuôi dài.

Các phân tích khoa học cho thấy cả củ và hoa sâm núi Dành đều chứa hàm lượng lớn các hoạt chất quý như saponin, flavonoid, axit amin… Cây càng già, hoạt chất càng tích tụ nhiều. Đây chính là minh chứng rõ ràng nhất để đưa sâm núi Dành bước ra khỏi những câu chuyện truyền miệng, chính thức danh chính ngôn thuận trở thành một loại dược liệu thương hiệu.

Góc nhìn thực tế: Dù bổ dưỡng, chúng ta cũng cần sòng phẳng: Sâm núi Dành là dược liệu quý hỗ trợ sức khỏe chứ không phải “thần dược” chữa bách bệnh. Giá trị thực của nó nằm ở sự kết hợp giữa tri thức bản địa, khoa học và quy trình sản xuất bài bản.

Làm giàu từ đất sỏi và bài toán đường dài cho thương hiệu

Hiện nay, sâm núi Dành được trồng tập trung tại các xã Việt Lập, Liên Trung, An Dương, Quang Tiến (Tân Yên). Khá thú vị là loài cây này lại chuộng những vùng đất đồi cằn cỗi, nhiều sỏi đá – nơi trước đây trồng cây gì cũng khó lên. Khi có kỹ thuật và con giống chuẩn, vùng đất tưởng như bỏ đi này lại cho ra thứ sản phẩm hái ra tiền.

Nhìn vào túi tiền của người trồng sâm, nguồn thu đến từ nhiều nguồn: bán cây giống, hoa sâm tươi/khô, củ sâm và các sản phẩm chế biến sâu.

Củ sâm tươi: Có thời điểm sốt giá lên tới khoảng 2 triệu đồng/kg.
Trà hoa sâm khô: Dao động khoảng 1 – 1,3 triệu đồng/kg.

So với trồng lúa hay hoa màu, sâm núi Dành bắt người nông dân phải kiên nhẫn hơn vì chu kỳ dài, nhưng bù lại hiệu quả kinh tế vượt trội. Nhiều hộ dân tại Tân Yên đã bỏ túi hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Dù vậy, đây rõ ràng không phải là món ăn xổi. Muốn ăn chắc mặc bền, người trồng phải nắm chắc kỹ thuật, chọn đúng giống và có đầu ra ổn định.

Từ nguyên liệu thô đến sản phẩm OCOP

Bắc Giang đang đi đúng hướng khi không chỉ bán sâm tươi. Trên thị trường hiện đã xuất hiện trà sâm, bột sâm, sâm ngâm mật ong, rượu sâm, thậm chí cả ngũ cốc sâm. Nhiều sản phẩm trong số này đã đạt chứng nhận OCOP, giúp sâm núi Dành tự tin bước vào các chuỗi phân phối lớn chứ không gói gọn làm quà biếu địa phương.

Việc tỉnh Bắc Giang hoàn thiện chỉ dẫn địa lý cho sâm núi Dành cũng là một nước đi chiến lược. Với một sản phẩm giá trị cao, chỉ dẫn địa lý giống như một tấm “thẻ căn cước” giúp chứng minh nguồn gốc, bảo vệ danh tiếng cho vùng trồng, chặn đứng tình trạng hàng giả, hàng nhái và xây dựng niềm tin tuyệt đối với người tiêu dùng.

Câu chuyện của sâm núi Dành là bài học sống động về cách một địa phương đánh thức tài nguyên bản địa. Muốn đi đường dài, không thể chỉ dựa vào những câu chuyện kể “tiến vua” ngày xưa hay đẩy giá lên cao. Cái gốc vẫn phải là: bảo tồn gen chuẩn, quy hoạch vùng trồng, kiểm soát chất lượng và chế biến sâu.

Nếu giữ vững được hướng đi này, sâm núi Dành hoàn toàn có thể đứng chung mâm với những thương hiệu quốc dân của Bắc Giang như vải thiều Lục Ngạn hay gà đồi Yên Thế. Từ một vài gốc sâm cổ cứu vớt được năm nào, loài cây này đang mở ra một tư duy mới cho nông nghiệp: Khi nông sản được đầu tư bằng khoa học và lòng tin, đất sỏi cũng phải hóa thành vàng.