Tiểu thương bỏ sạp: Hồi chuông cảnh tỉnh cho mô hình chợ truyền thống Việt Nam

Hàng loạt gian hàng đóng cửa tại các chợ đầu mối như Ninh Hiệp, Đồng Xuân đang phơi bày một thực trạng đáng báo động: mô hình chợ truyền thống lạc hậu, thiếu minh bạch, chưa chuyển đổi số đang đứng trước nguy cơ bị đào thải.

Cú sốc từ chiến dịch kiểm tra: Giọt nước tràn ly

Từ ngày 15/5 đến 15/6/2025, chiến dịch cao điểm kiểm tra hàng giả – hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc đồng loạt triển khai trên toàn quốc. Các lực lượng quản lý thị trường, công an, thuế vụ tăng cường kiểm tra gắt gao, đặc biệt tại những điểm nóng như chợ Ninh Hiệp, nơi được ví như “Tổng kho thời trang miền Bắc.”

Tại đây, hàng loạt tiểu thương đã chủ động… đóng sạp, nghỉ bán, với lý do chưa chuẩn bị kịp hóa đơn điện tử, chưa rõ quy định về nguồn gốc xuất xứ, hoặc đơn giản là… sợ bị kiểm tra. Các đoạn ghi hình thực tế cho thấy hàng trăm cửa sắt kéo kín mít, lối đi trống vắng, chỉ còn vài bóng tiểu thương ngồi thẫn thờ.

Một tiểu thương chia sẻ: “Nghe nói bắt xuất hóa đơn, kiểm tra gắt. Mình bán hàng chục năm nhưng toàn lấy hàng về bán lại, không giấy tờ gì rõ ràng. Nên tạm nghỉ cho yên thân.”

Không chỉ là sợ kiểm tra – mà là khủng hoảng mô hình kinh doanh

Nhiều người vội kết luận rằng tiểu thương nghỉ bán vì lo kiểm tra, nhưng thực tế các yếu tố nền tảng đã âm ỉ từ nhiều năm:

• Sức mua tại chợ truyền thống suy giảm rõ rệt: Theo khảo sát của quận Cầu Giấy, 75% tiểu thương xác nhận lượng khách đến mua trực tiếp giảm đáng kể, 70% cho biết doanh thu 6 tháng đầu năm sụt giảm nghiêm trọng.
• Thói quen tiêu dùng thay đổi: Người trẻ, người làm văn phòng… hầu như không còn đến chợ để mua sắm. Họ mua online, livestream, đặt hàng ship tận nơi. Ngay cả các chủ shop, “đánh buôn” cũng chuyển sang đặt hàng từ Trung Quốc qua Taobao, 1688, không cần đến chợ nữa.
• Chi phí mặt bằng cao, bán không ai mua: Gian hàng tại Đồng Xuân có thể lên tới 20–30 triệu đồng/tháng. Trong khi đó, nhiều tiểu thương than rằng: “Cả ngày chỉ bán được vài món, không đủ đóng tiền điện.”

Tức là: Chợ không còn giữ vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng hàng hóa như trước.

Tụt hậu cả về hạ tầng lẫn tư duy quản trị

Nhiều chợ đầu mối hiện vẫn vận hành như cách đây 20–30 năm:

• Không có hóa đơn điện tử
• Không có phần mềm theo dõi doanh thu, hàng tồn
• Không có thanh toán không dùng tiền mặt
• Không có ứng dụng quản lý tập trung, không kết nối với sàn TMĐT

Tệ hơn, theo bà Nguyễn Thu Hà – Trưởng ban quản lý chợ quận Cầu Giấy – phần lớn chợ vẫn dựa trên hạ tầng thiết kế từ thập niên 90, không còn đáp ứng tiêu chuẩn chợ văn minh thương mại.

Với hệ thống vận hành cũ kỹ như vậy, không khó hiểu khi các tiểu thương lớn tuổi lúng túng với quy định mới, không biết cài đặt phần mềm hóa đơn, không biết xuất thuế GTGT, càng không biết tiếp cận khách hàng qua mạng xã hội.

Làn sóng chuyển đổi tích cực: Còn quá yếu và đơn lẻ

Trong bối cảnh khủng hoảng, một vài mô hình đổi mới đã xuất hiện:

• Tiểu thương Ninh Hiệp chuyển sang bán hàng thiết kế, đặt may theo mẫu riêng thay vì phụ thuộc vào hàng nhập lậu giá rẻ.
• Chợ Nghĩa Tân (Hà Nội) triển khai thí điểm chợ 4.0 không tiền mặt, tích hợp máy tính tiền, phần mềm hóa đơn điện tử, và thanh toán QR code.
• Quận Cầu Giấy đang xây dựng trang thông tin chợ truyền thống online, phủ sóng Wi-Fi toàn khu vực chợ, và tổ chức tập huấn livestream cho tiểu thương.

Tuy nhiên, quy mô các sáng kiến còn nhỏ lẻ, thiếu chính sách hỗ trợ tài chính, thiếu kết nối hạ tầng công nghệ giữa các địa phương. Đặc biệt, chưa có một chiến lược quốc gia về hiện đại hóa chợ truyền thống.

Cơ hội nào cho doanh nghiệp sản xuất trong nước?

Một thực tế đáng tiếc là: nhiều tiểu thương không mặn mà bán hàng sản xuất trong nước, vì:

• Giá nhập cao hơn hàng lậu từ Trung Quốc
• Không có chương trình chiết khấu, hậu mãi hấp dẫn
• Thiếu thương hiệu, khó bán

Nếu muốn cứu chợ truyền thống, thì cần kết nối lại chuỗi sản xuất – phân phối – tiêu dùng trong nước. Nghĩa là:

• Doanh nghiệp Việt cần hạ giá thành, nâng chất lượng, có thương hiệu rõ ràng
• Nhà nước cần hỗ trợ kênh phân phối chợ truyền thống làm đầu mối hàng Việt
• Cần xây dựng mô hình “sàn buôn nội địa” B2B để thay thế vai trò chợ đầu mối cũ

Một nhà quản lý nhận định: “Nếu chúng ta tạo được chuỗi kết nối giữa doanh nghiệp sản xuất trong nước và tiểu thương, thì chợ truyền thống sẽ trở thành ‘hàng rào phòng thủ cuối cùng’ trước làn sóng hàng lậu và hàng giả.”

Thị trường buôn sỉ cần mô hình mới thay thế

Thực tế cho thấy chợ đầu mối kiểu cũ đang chết dần, nhưng chưa có mô hình nào đủ mạnh thay thế:

• Thương mại điện tử B2C (Shopee, TikTok…) chỉ phù hợp với bán lẻ
• Các nhà phân phối truyền thống thiếu công cụ số hóa, thiếu liên kết hàng hóa

Đây là khoảng trống cho những startup logistics – công nghệ – nông sản – hàng tiêu dùng… xây dựng nền tảng phân phối B2B hiện đại, minh bạch, gắn kết trực tiếp nhà sản xuất với tiểu thương.

Nếu không tận dụng cơ hội này, thì các sàn Trung Quốc sẽ chiếm lĩnh luôn vai trò phân phối sỉ, loại chợ truyền thống khỏi bản đồ tiêu dùng Việt.

Phải viết lại tương lai cho chợ truyền thống

Chợ là nơi mưu sinh của hàng triệu tiểu thương, là không gian văn hóa xã hội không thể thay thế trong cấu trúc đô thị Việt Nam. Nhưng để tồn tại, chợ không thể mãi là “miếng vá quá khứ.”

Cần một chiến lược tổng thể, gồm:

• Đầu tư hạ tầng mới: nâng cấp nhà lồng chợ, hệ thống xử lý nước, điện, mạng
• Ứng dụng công nghệ 4.0: hóa đơn điện tử, mã QR truy xuất, dữ liệu số
• Đào tạo kỹ năng bán hàng online cho tiểu thương
• Kết nối sản phẩm OCOP, sản phẩm Việt vào chuỗi chợ truyền thống
• Ban hành chính sách thuế ưu đãi và hỗ trợ tài chính vi mô cho hộ kinh doanh nhỏ

Không phải chợ đang chết mà là mô hình cũ đang bị đào thải

Tiểu thương bỏ sạp không phải vì họ muốn bỏ nghề, mà vì họ không biết bám víu vào đâu giữa một thế giới thương mại đang thay đổi quá nhanh. Nếu được đồng hành, được trang bị công nghệ, được kết nối với doanh nghiệp Việt, họ sẽ là lực lượng phân phối mạnh mẽ, đáng tin cậy nhất của hàng Việt.

Nhưng nếu tiếp tục để họ đơn độc, lạc hậu và không có điểm tựa, chợ truyền thống sẽ chỉ còn là ký ức.