Mỗi làng một tinh thần – Kỳ 4: Châu Âu viết lại trò chơi: Slow Food, LEADER, Cittaslow và Incredible Edible

Khi sản phẩm không còn là đích đến, mà chỉ là hệ quả của một lối sống có bản sắc

Kỳ 3: Khi OVOP băng qua đại dương và những “biên giới mới”

OVOP tại Nhật từng mang một triết lý sâu sắc: sản phẩm là biểu hiện cô đặc của văn hóa làng. Nhưng khi bước sang châu Âu, tinh thần này không chỉ được giữ lại mà còn được viết lại, mở rộng thành các mô hình phát triển cộng đồng nơi sản phẩm không còn là mục tiêu cuối cùng. Thay vào đó, nó trở thành “kết quả phụ” từ một cuộc sống có bản sắc, hạnh phúc và tự chủ.

Slow Food – “ăn là một hành động chính trị”

Sáng lập năm 1986 tại Ý, tổ chức Slow Food không chỉ phản đối thức ăn nhanh mà chủ trương bảo vệ ẩm thực địa phương, giống cây bản địa, và hệ sinh thái nông nghiệp truyền thống. Họ không mở nhà hàng, cũng không bán đặc sản. Họ tạo ra mạng lưới toàn cầu với 160 quốc gia, hơn 10.000 cộng đồng – nơi người dân kể chuyện món ăn của mình để gìn giữ giống lúa cổ, kỹ thuật làm phô mai thô, hay cách ủ nho thủ công.

Năm 2024, Slow Food Italy phối hợp với các trường đại học khởi động “Ark of Taste”, một “con tàu Noah” cho giống cây trồng đang mai một. Đến nay, hơn 5.500 giống được lưu giữ, từ củ cải đỏ Tây Ban Nha đến cam địa phương Tunisia. Tại Việt Nam, một số nhóm trẻ ở Huế và Tây Bắc đang học theo mô hình này để cứu các giống lúa cổ.

LEADER – khi cộng đồng tự làm chủ dòng tiền phát triển

Từ năm 1991, EU khởi động chương trình LEADER (Liaison Entre Actions de Développement de l’Économie Rurale), trao quyền lập kế hoạch phát triển nông thôn cho các cộng đồng địa phương. Điểm đặc biệt: tiền không rót về tỉnh, huyện – mà do “Nhóm hành động địa phương” (LAG) gồm nông dân, doanh nghiệp, hội nghề nghiệp và người dân cùng quyết.

Tại Pháp, một LAG vùng Alsace đầu tư vào sản phẩm du lịch rượu vang sinh thái. Ở Phần Lan, LAG mua chung máy sấy để giúp nông dân bảo quản thảo mộc hoang dại. Mỗi địa phương có câu chuyện, sản phẩm và mô hình tổ chức riêng. Tới năm 2023, hơn 2.800 LAG đang hoạt động trên toàn EU, kiểm soát gần 10 tỷ euro, tỷ lệ thực hiện thành công trên 87%.

Cittaslow – “làng chậm, thành phố sống kỹ”

Cittaslow (Thành phố Chậm) bắt đầu từ Ý năm 1999 và lan ra hơn 33 quốc gia. Đây không phải mô hình sản phẩm, mà là mô hình chất lượng sống: giao thông chậm lại, thực phẩm địa phương được ưu tiên, các hoạt động văn hóa được khôi phục và không gian xanh mở rộng.

Một ví dụ tiêu biểu là Orvieto, một thành phố 20.000 dân ở miền Trung nước Ý. Nhờ Cittaslow, Orvieto đã hạn chế xe hơi vào trung tâm, cải tạo lại các chợ phiên, khuyến khích tiểu thương chế biến đặc sản tại chỗ. Năm 2024, hơn 67% cư dân đánh giá “cuộc sống tốt lên đáng kể” vì môi trường sạch hơn, thực phẩm an toàn hơn, và cộng đồng thân thiện hơn.

Incredible Edible – trồng rau không rào, gieo hạt vào niềm tin

Tại thị trấn Todmorden, Anh quốc, năm 2008 hai phụ nữ lập nên phong trào Incredible Edible. Họ bắt đầu bằng cách… trồng rau ở các bùng binh, trạm xe buýt, công viên – và gắn bảng “Ai cũng có thể hái”.

Họ không xin phép chính quyền. Nhưng khi rau mọc xanh, người dân hưởng ứng, nhà trường đưa học sinh đến chăm, và chính quyền… hợp thức hóa sáng kiến này. Đến năm 2024, hơn 100 thị trấn ở Anh, Mỹ, Úc áp dụng mô hình “thị trấn ăn được” này. Todmorden trở thành ví dụ về cách làm cộng đồng bằng niềm tin, không cần nghị quyết.

Khác biệt sâu sắc với OCOP: khi “sản phẩm” không phải là mục tiêu

Tại Việt Nam, OCOP phần lớn vẫn tập trung vào sản phẩm hàng hóa để bán. Trong khi đó, các mô hình châu Âu lại xem sản phẩm như hệ quả tự nhiên của:

• Chất lượng sống tăng lên
• Cộng đồng vận hành chủ động
• Niềm tin xã hội được củng cố
• Bản sắc văn hóa được khơi dậy

Ở Slow Food, sản phẩm là để bảo vệ giống loài. Ở LEADER, sản phẩm là hệ quả của quyền tự quyết. Ở Cittaslow, sản phẩm đi cùng với nhịp sống hài hòa. Và ở Incredible Edible, sản phẩm không bán, mà để chia sẻ.

Việt Nam học gì từ châu Âu?

• Đừng “nhồi” thêm sản phẩm vào OCOP, mà nên giảm số lượng, tăng chiều sâu văn hóa
• Xem cộng đồng là chủ thể làm chính sách, không chỉ là người “thực hiện” chương trình
• Khuyến khích những mô hình mà sản phẩm là phụ – còn lối sống, không gian, con người là chính

Kỳ tới

Ta sẽ quay lại Việt Nam, đối diện với những vấn đề nóng bỏng: vì sao hàng ngàn sản phẩm OCOP ra đời, nhưng ít sản phẩm sống lâu trong tâm trí người tiêu dùng? Liệu Việt Nam có thể tái định nghĩa mô hình làng bản bằng “niềm tin cộng đồng” và “bản sắc sống”?