400 năm thăng trầm & hồi sinh Gốm Chu Đậu: Di sản Việt trở lại thương trường quốc tế

Từ một dòng gốm thất truyền hơn 400 năm, Chu Đậu nay đã hồi sinh, trở thành thương hiệu quốc gia, có mặt tại 46 bảo tàng của 32 nước, xuất khẩu sang hơn 50 quốc gia. Hành trình tái sinh ấy không chỉ cứu một làng nghề, mà còn đưa tinh hoa Việt trở lại thương trường thế giới.

Từ đáy biển trở lại bàn tiệc châu Âu

Năm 2019, một chiếc đĩa gốm đường kính 1,2 mét, khắc 1.000 chữ “Long” (龍) theo lối chữ Nôm đã được Guinness công nhận là đĩa gốm lớn nhất thế giới. Tác phẩm này không xuất phát từ Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc mà được tạo tác tại làng gốm Chu Đậu, tỉnh Hải Dương.

Điều đáng nói, đây từng là dòng gốm thất truyền hơn 400 năm, chỉ còn xuất hiện trong các di chỉ khảo cổ. Hành trình để đưa Chu Đậu từ những mảnh vỡ dưới đáy biển trở lại thành thương hiệu quốc gia, có mặt tại 46 bảo tàng của 32 quốc gia, là một trong những câu chuyện tiêu biểu nhất về cách Việt Nam phục hưng di sản.

Vang bóng một thời trên con đường gốm sứ

Vào thế kỷ 15, gốm Chu Đậu từng sánh ngang với gốm Jingdezhen của Trung Quốc, nổi tiếng nhờ lớp men tro trấu trắng ngà, các hoa văn Phượng Hoàng, Hoa Lam, Tỳ Bà, Hổ Phù tinh xảo.

Cảng Vân Đồn tấp nập tàu buôn từ Tây Á, Nam Á, đưa những chiếc bình, đĩa, hũ Chu Đậu đi khắp tuyến thương mại từ Đông Nam Á tới Địa Trung Hải. Đến nay, giá trị ấy vẫn được khẳng định qua khảo cổ: năm 1993, một con tàu đắm ở eo biển Philippines được trục vớt, mang lên hơn 3.000 hiện vật Chu Đậu còn nguyên vẹn. Năm 1997, ở Cù Lao Chàm, các nhà nghiên cứu phát hiện thêm khoảng 340.000 mảnh gốm.

Từ cuối thế kỷ 17, biến động thương cảng, chiến tranh và những thay đổi trong trục giao thương Đông – Tây đã khiến nghề gốm ở Chu Đậu bị mai một. Làng nghề lụi tàn, những nghệ nhân cuối cùng mất đi mà không kịp truyền lại bí quyết men tro trấu. Nhiều thế kỷ sau, Chu Đậu chỉ còn là phế tích gốm nằm im dưới lòng đất.

Bắt đầu lại từ con số không

Đầu những năm 2000, Tổng công ty Hapro (sau này thuộc BRG Group) bắt tay vào một dự án đầy tham vọng: khôi phục dòng gốm đã bị thất truyền hơn bốn thế kỷ. Họ thành lập Xí nghiệp Gốm Chu Đậu năm 2001 (sau là Công ty CP Gốm Chu Đậu), thu hút lao động tại địa phương quay trở lại nghề.

Bước đi này không hề dễ dàng. Không có tài liệu nào ghi lại chính xác tỷ lệ tro trấu, nước, đất hay kỹ thuật tạo men. Trong suốt hơn 10 năm, hàng trăm mẻ gốm được nung lên rồi bị đập bỏ vì không đạt yêu cầu. Đội ngũ kỹ sư và nghệ nhân phải soi kính hiển vi từng tinh thể men trên những mẫu gốm cổ tìm thấy ở Cù Lao Chàm, thử nghiệm vô số công thức để tái hiện đúng men tro trấu nếp cái hoa vàng.

Đến khi phục dựng được lớp men trắng ngà không cần phụ gia hóa chất, bí quyết từng làm nên tên tuổi Chu Đậu, họ mới thật sự yên tâm đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hồi sinh.

Thương hiệu quốc gia và những bước đi toàn cầu

Ngày nay, gốm Chu Đậu đã vượt xa câu chuyện làng nghề. Doanh nghiệp đặt mục tiêu đạt khoảng 3 triệu sản phẩm trong năm 2024, xuất khẩu tới hơn 50 quốc gia, doanh thu tăng trưởng đều đặn khoảng 10%/năm.

Dòng gốm này được chọn làm quà tặng ngoại giao, có mặt trong các bộ sưu tập bảo tàng ở Tây Ban Nha, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản… Sản phẩm cũng được Hội đồng OCOP huyện Nam Sách đề nghị công nhận OCOP 5 sao cho 5 dòng gốm tiêu biểu, chuẩn bị bước vào danh sách cấp quốc gia.

Trong suốt 3 kỳ liên tiếp (2020, 2022, 2024), gốm Chu Đậu được vinh danh “Thương hiệu Quốc gia Việt Nam”, dấu chứng nhận uy tín nhất cho các sản phẩm đặc trưng quốc gia.

Bí quyết của một cuộc tái sinh

Không chỉ là chiếc bình hay cái đĩa

Gốm Chu Đậu thành công vì họ bán cả câu chuyện: về di sản được phát hiện từ tàu đắm, về men tro trấu nếp cái hoa vàng tinh khiết, về sự phục dựng miệt mài hơn một thập kỷ. Nhờ đó, giá trị gốm Chu Đậu vượt xa một sản phẩm gia dụng thông thường, trở thành vật phẩm sưu tầm, quà tặng cao cấp.

Liên minh hệ sinh thái và chuỗi giá trị

Dưới bàn tay BRG Group, gốm Chu Đậu không chỉ dừng ở showroom làng nghề. Các sản phẩm được đưa vào chuỗi khách sạn Hilton, sân golf, siêu thị BRGMart… nơi khách chơi golf, đặt tiệc cưới quốc tế có thể mua gốm như quà lưu niệm. Đó là cách một thương hiệu di sản tự mở rộng kênh phân phối qua chính hệ sinh thái của tập đoàn mẹ.

Bước đi bài bản: OCOP – ISO – thương mại điện tử

Việc hướng tới OCOP 5 sao, tiêu chuẩn ISO 9001 là cơ sở để gốm Chu Đậu có thể xuất hiện trên Amazon Handmade, Etsy hay các hội chợ Maison&Objet Paris. Đó là cách thương hiệu di sản hòa nhập vào thị trường toàn cầu mà không đánh mất bản sắc.

Thách thức của một tương lai dài

Gốm Chu Đậu hiện có khoảng 200 lao động, trong đó gần 35 nghệ nhân là người bản địa. Nhưng đội ngũ nghệ nhân chính đang bước vào tuổi lão, bài toán đào tạo lớp kế cận luôn là áp lực lớn. Công ty đã mở các chương trình dạy nghề, kết hợp du lịch trải nghiệm để khuyến khích thế hệ trẻ yêu nghề gốm.

Cạnh tranh từ các dòng gốm decor giá rẻ của Trung Quốc, Thái Lan cũng không nhỏ. Để thích ứng, doanh nghiệp bắt đầu nghiên cứu hoạ tiết kỹ thuật số, thậm chí thử nghiệm NFT gốm Chu Đậu, mở showroom ảo để tiếp cận khách Gen Z.

Đánh thức tinh hoa Việt

Hành trình phục sinh gốm Chu Đậu cho thấy giá trị đích thực không nằm ở một chiếc bình hay chiếc đĩa cụ thể, mà nằm ở cách bảo tồn, kể lại và làm mới di sản.

Hơn 400 năm trước, những con tàu đã chở gốm Chu Đậu đi khắp thế giới. Hơn 400 năm sau, bằng sự kiên trì phục dựng, dòng gốm này lại có mặt trong phòng khách của các chính khách quốc tế, bước lên bàn tiệc Madrid, trở thành minh chứng sống động cho tinh hoa Việt.