Hương đen làng Chóa: Nghề cổ Kinh Bắc giữ mùi nhựa trám suốt hàng trăm năm

Giữa vùng quê Yên Phong của Bắc Ninh, nơi nhịp sống công nghiệp đang thay đổi từng ngày, làng Chóa vẫn còn giữ một nghề thủ công đặc biệt đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Đó là nghề làm hương đen, loại hương có màu đen đặc trưng từ than hoa và mùi thơm thoang thoảng của nhựa trám. Không chỉ là một sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, hương đen làng Chóa còn phản chiếu câu chuyện về ký ức Tết xưa, về đôi bàn tay người thợ Kinh Bắc và nỗ lực giữ nghề trong thời đại mới.

Mùi nhựa trám tạo nên dấu ấn riêng của hương đen làng Chóa

Làng Chóa, nay thuộc thôn Lạc Trung của tỉnh Bắc Ninh, cách trung tâm thành phố Bắc Ninh khoảng 20 km. Từ nhiều đời nay, nơi đây nổi tiếng với nghề làm hương đen truyền thống, dòng hương được tạo nên chủ yếu từ nhựa trám, than hoa và tăm nứa.

Khác với nhiều loại hương công nghiệp trên thị trường, hương đen làng Chóa có mùi thơm nhẹ, không gắt. Khi đốt, hương tỏa mùi nhựa trám đặc trưng, cháy đều và giữ lửa khá lâu. Người dân địa phương cho biết bí quyết nằm ở chất lượng nhựa trám cùng kỹ thuật xử lý nguyên liệu đã truyền qua nhiều thế hệ.

Để làm ra một nén hương hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Nhựa trám được nấu chảy, lọc bỏ tạp chất rồi trộn với than hoa đã nghiền mịn. Hỗn hợp này tiếp tục được nghiền nhiều lần để tạo độ dẻo và độ kết dính phù hợp trước khi se lên tăm hương.

Tăm hương cũng được xử lý rất kỹ. Nứa sau khi khai thác phải ngâm trong thời gian dài, phơi khô rồi mới vót thành từng que nhỏ. Theo người làm nghề, công đoạn này giúp hương cháy đều, không bị gãy tàn và hạn chế ẩm mốc trong quá trình bảo quản.

Hương đen làng Chóa hiện có nhiều kích cỡ khác nhau, từ loại khoảng 30 cm dùng trong sinh hoạt hằng ngày đến loại dài hơn 1 mét phục vụ đình chùa và không gian thờ cúng lớn.

Giữ nghề giữa làn sóng công nghiệp hóa

Theo nhiều nguồn tư liệu địa phương, nghề hương đen ở làng Chóa đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, thậm chí có lời kể cho rằng nghề đã hình thành từ khoảng thế kỷ 18. Có thời điểm, cả làng có hơn 100 hộ theo nghề. Nhưng cùng với quá trình công nghiệp hóa tại Yên Phong, số hộ làm hương đã giảm mạnh.

Nhiều lao động trẻ chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp với thu nhập ổn định hơn. Nghề làm hương vốn cần sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và phụ thuộc nhiều vào thời tiết nên ngày càng ít người trẻ gắn bó lâu dài.

Tuy vậy, làng Chóa không hoàn toàn đứng yên trước thay đổi. Một số hộ đã đưa máy móc vào các công đoạn nghiền nguyên liệu và se hương nhằm tăng năng suất. Gia đình ông Đào Sĩ Bình là một trong những hộ tiên phong nghiên cứu máy se hương tự động để giảm sức lao động thủ công.

Song song đó, nhiều cơ sở cũng bắt đầu bán hàng trên Facebook, Zalo và các sàn thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng ngoài địa phương. Đây được xem là hướng đi giúp nghề hương đen thích nghi với thị trường mới mà vẫn giữ được bản sắc truyền thống.

Dù có thêm máy móc hỗ trợ, nhiều người dân làng Chóa vẫn tin rằng linh hồn của nghề nằm ở kinh nghiệm pha nhựa trám, xử lý than hoa và đôi tay người thợ. Với họ, làm hương không chỉ để mưu sinh mà còn là cách gìn giữ một phần ký ức văn hóa của vùng Kinh Bắc.

Trong làn khói thơm thoang thoảng của nhựa trám, hương đen làng Chóa hôm nay vẫn mang theo câu chuyện của một làng nghề cổ đang tìm cách tồn tại giữa nhịp sống hiện đại. Không ồn ào như nhiều ngành nghề khác, những nén hương đen vẫn lặng lẽ giữ lại mùi Tết cũ và tinh thần thủ công của một vùng quê Bắc Ninh suốt hàng trăm năm.

Mua và trải nghiệm

Hương đen Làng Choá 50cm – nhang sạch se tay