Hành trình trái Kiwi: SunGold – Giống cây tỷ đô và bài học về đầu tư R&D trong nông nghiệp (Kỳ 4)

Giống cây trồng có thể là một câu chuyện âm thầm, nhưng trong nông nghiệp hiện đại, ai sở hữu giống thì người đó nắm quyền định đoạt thị trường. Với ngành kiwi, giống SunGold chính là cuộc cách mạng đã giúp Zespri lật ngược tình thế từ khủng hoảng dịch bệnh sang đỉnh cao thương hiệu.

Và đây cũng là điểm cốt lõi mà nhiều ngành nông sản Việt Nam chưa làm được: đầu tư bài bản cho nghiên cứu giống, sở hữu trí tuệ và kiểm soát bản quyền sinh học.

Cơn ác mộng PSA và sự cấp thiết của giống mới

Năm 2010, ngành kiwi New Zealand rúng động vì một loại vi khuẩn mang tên PSA (Pseudomonas syringae pv. actinidiae). Chỉ trong vòng hai năm, hàng nghìn ha kiwi xanh giống Hayward bị nhiễm bệnh, cây chết hàng loạt, sản lượng sụt giảm nghiêm trọng. Các nhà vườn đứng trước nguy cơ trắng tay.

Zespri không chỉ là đơn vị tiếp thị. Họ gánh luôn vai trò dẫn dắt ngành vượt qua khủng hoảng. Và vũ khí của họ chính là đầu tư khoa học. Trước đó, từ những năm 2000, Zespri đã bắt đầu tài trợ các dự án nghiên cứu giống mới cùng với viện Plant & Food Research. Họ chọn lựa, lai tạo và thử nghiệm hàng trăm giống kiwi khác nhau nhằm tìm ra những dòng có khả năng kháng bệnh, phù hợp thị trường và có tiềm năng xuất khẩu.

Trong số đó, một giống vượt trội đã được cấp phép thương mại hóa từ năm 2010, mang mã Gold3. Sau này, Gold3 được đổi tên thương mại là SunGold. Nó có vỏ mỏng hơn kiwi xanh, thịt vàng tươi, vị ngọt thanh, ít chua, thời gian bảo quản lâu và đặc biệt là kháng được vi khuẩn PSA.

Từ Gold3 đến SunGold – Tái sinh cả một ngành hàng

Zespri không tung SunGold ra thị trường ồ ạt ngay lập tức. Họ kiểm soát nghiêm ngặt từ khâu cấp phép trồng đến sản lượng. Người nông dân muốn chuyển sang trồng SunGold phải đăng ký, được xét duyệt và cam kết bán lại toàn bộ sản lượng cho Zespri.

Năm đầu tiên, chỉ vài trăm ha được phép trồng. Năm thứ hai tăng lên vài nghìn ha. Đến năm 2024, diện tích trồng SunGold tại New Zealand đã vượt 7.000 ha, đóng góp hơn 50 phần trăm doanh thu của Zespri và trở thành giống kiwi thương mại thành công nhất lịch sử nước này.

SunGold giúp Zespri tăng giá trị đơn hàng xuất khẩu. Một quả SunGold có thể có giá gấp đôi kiwi xanh Hayward trên cùng kệ siêu thị tại Tokyo hay Paris. Với thị trường như Trung Quốc, nơi người tiêu dùng ưu tiên vị ngọt, SunGold chiếm thị phần áp đảo.

Bản quyền giống – Sức mạnh của quyền sở hữu trí tuệ trong nông nghiệp

Zespri không bán giống SunGold ra đại trà. Họ giữ quyền sở hữu giống, chỉ cấp phép trồng theo hợp đồng tại một số quốc gia như Nhật Bản, Pháp, Hàn Quốc, Ý và Tây Ban Nha. Toàn bộ sản lượng được thu mua lại bởi Zespri, không được tự ý bán ra thị trường.

Cách quản lý giống như vậy giúp Zespri:

1. Kiểm soát chất lượng toàn cầu
2. Điều phối cung ứng theo mùa
3. Tránh phá giá nội bộ
4. Bảo vệ thương hiệu khỏi bị sao chép

Dù vậy, Zespri vẫn gặp phải thách thức từ việc giống SunGold bị trồng lậu tại Trung Quốc. Năm 2016, họ phát hiện giống cây đã bị đưa ra khỏi New Zealand trái phép và được nhân giống tại một số vùng ở Tứ Xuyên. Zespri đã khởi kiện, phối hợp với chính quyền Trung Quốc và tiến hành đàm phán với các bên vi phạm. Đây là một trong những vụ tranh chấp giống cây trồng lớn nhất từng xảy ra trong ngành nông nghiệp hiện đại.

Đầu tư R&D không phải xa xỉ, mà là nền móng của giá trị lâu dài

Để phát triển giống SunGold, Zespri đã tài trợ hàng chục triệu đô la cho các chương trình nghiên cứu kéo dài hàng chục năm. Họ không chỉ dừng ở tính kháng bệnh mà còn thử nghiệm các yếu tố như:

• Màu sắc thịt quả
• Độ ngọt ổn định theo mùa
• Thời gian chín và độ bền trong chuỗi lạnh
• Phản ứng của người tiêu dùng theo vùng địa lý
• Tương thích với vùng trồng ngoài New Zealand

Việc đầu tư R&D giúp Zespri không phải chạy theo thị trường, mà dẫn dắt thị trường. Họ không đợi người tiêu dùng than phiền mới cải tiến, mà liên tục thử nghiệm các hướng đi mới để làm ra sản phẩm tốt hơn chính họ hôm qua.

Còn Việt Nam thì sao?

Rất nhiều trái cây Việt vẫn phụ thuộc vào giống cũ, chưa qua tuyển chọn kỹ lưỡng, dễ nhiễm bệnh, chất lượng không đồng đều. Các viện nghiên cứu làm giống, nhưng doanh nghiệp không đặt hàng. Doanh nghiệp có nhu cầu, nhưng lại thiếu cơ chế sở hữu giống thương mại, thiếu ngân sách dài hạn cho chọn lọc và lai tạo.

Hầu hết cây trồng Việt Nam không có cơ chế bảo vệ giống hiệu quả, không có định hướng thương mại hóa giống chất lượng cao như SunGold. Và vì vậy, khi có sự cố xảy ra như sầu riêng bị kiểm soát mã vùng, thanh long bị từ chối vì dư lượng thuốc, chúng ta không có phương án thay thế hoặc giống ưu việt hơn để chuyển đổi nhanh chóng.

Giống cây là chiến lược quốc gia

Zespri cho thấy rằng trong nông nghiệp hiện đại, giống cây là thứ có thể định hình tương lai một ngành hàng. Giống tốt không chỉ giúp nông dân trồng dễ hơn, mà còn giúp doanh nghiệp bán hàng hiệu quả hơn, thậm chí tạo ra chênh lệch giá trị hàng trăm triệu đô la mỗi năm.

Việt Nam không thiếu nhà khoa học, không thiếu tài nguyên sinh học. Điều chúng ta cần là kết nối giữa nghiên cứu – doanh nghiệp – chính sách. Một mô hình giống như Zespri và Plant & Food Research. Một quỹ giống mang tính quốc gia. Một hệ thống cấp phép và kiểm soát giống thương mại hóa. Và trên hết, là tư duy rằng giống cây không phải “quà tặng” chia sẻ miễn phí, mà là tài sản sống còn của ngành nông nghiệp.

SunGold không chỉ là một giống cây. Đó là biểu tượng cho sự hồi sinh của ngành kiwi New Zealand sau đại dịch PSA. Đó là thành quả của tầm nhìn dài hạn, đầu tư khoa học và tư duy bảo vệ giá trị tri thức. Trong bối cảnh nông sản Việt Nam còn phụ thuộc lớn vào thị trường, bị động khi gặp rủi ro, giống cây chính là nơi cần đầu tư đầu tiên nếu muốn nâng tầm.

Trong kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ bước vào thế giới thiết kế bao bì, hành vi tiêu dùng và trải nghiệm thị giác – nơi Zespri đã khiến một hộp trái cây trở thành công cụ marketing mạnh mẽ. Và bài học đó không nằm ngoài tầm với của bất kỳ ai đang làm nông sản ở Việt Nam.

Hẹn gặp lại ở Kỳ 5: Bao bì, hành vi, và vai trò của “thói quen” trong marketing