Cối đá Núi Sập: Một đời cối bằng ba đời người, vì sao vẫn có người tìm mua giữa thời máy xay điện?

Có những món đồ từng nằm lặng lẽ nơi xó bếp, phải đợi đến khi nhịp sống hiện đại cuốn đi, người ta mới giật mình nhận ra giá trị. Cối đá Núi Sập (Thoại Sơn, An Giang) là một câu chuyện như vậy. Từ món đồ quen thuộc của căn bếp miền Tây, chiếc cối đá hôm nay đang gánh vác một vai trò mới: một sản phẩm thủ công bền chắc, chở che ký ức và là chứng nhân cho một làng nghề đang nỗ lực giữ lửa.

Từ đá núi đến căn bếp quê

Ở Núi Sập, nghề làm cối đá từng là cái cần câu cơm của bao thế hệ, có nhà cha truyền con nối tới ba, bốn đời. Hồi trước, đá cứ lên núi lấy là có. Nhưng từ ngày việc khai thác đá ở Núi Sập bị cấm, nguồn nguyên liệu tại chỗ không còn, cộng thêm công việc nặng nhọc mà thị trường cứ hẹp dần, người theo nghề cũng thưa rơi rụng bớt.

Bây giờ, cả vùng này chỉ còn vài thợ bám trụ thường xuyên với nghề. Gom góp tiếng tăm nhất là anh Nguyễn Ngọc Sĩ, người đã có ngót nghét 20 năm tuổi nghề nối nghiệp cha. Những ngày cao điểm, nhất là dịp cận Tết, xưởng nhỏ của anh vẫn tất bật, đỏ lửa làm cả trăm bộ cối để kịp giao cho khách.

Điểm đặc biệt là cối đá Núi Sập bây giờ không hoàn toàn “ăn” nguồn đá tại chỗ nữa. Thợ xưởng phải lặn lội mua đá từ nơi khác, như Hòn Sóc (Kiên Giang), rồi chở về Thoại Sơn chế tác. Thành ra, cái đáng tiền của chiếc cối hiện tại nằm ở tay nghề: từ cách nhìn đá, chọn phôi, tạo dáng cho đến độ mài láng và cái tâm của người thợ.

Nhìn chiếc cối vuông tròn tưởng đơn giản, nhưng vô tay thợ mới biết lắm công phu. Phải chọn được cục đá nguyên khối, không gân phèn, không vết nứt hay loang lổ màu. Rồi đến công đoạn đo đạc, cắt phôi, đục lòng, mài láng và khắc hoa văn. Khó nhất là khâu mài láng lòng cối. Tay nghề non là lòng cối dễ bị sần sùi, nhám tay, lúc đâm giã vừa mất ngon vừa mất thẩm mỹ.

Nghề này cũng chẳng nhẹ nhàng gì. Suốt ngày đối mặt với bụi đá, tiếng máy cưa, lưỡi cắt, mũi đục, chưa kể mảnh đá văng trúng người là chuyện cơm bữa. Có người phải dời xưởng ra tận khu đồng trống để tránh làm phiền chòm xóm. Đó là góc khuất sau một món đồ bếp nhìn có vẻ bình dị.

Khi chiếc cối không còn chỉ để đâm tiêu

Chiếc cối đá từng là “tri kỷ” của các bà nội trợ miền Tây. Cối đâm thì dùng đâm tỏi, ớt, tiêu, đâm cua, làm chà bông, đâm thuốc nam. Cối xay hai thớt lại gắn liền với mấy món bánh quê như bánh xèo, bánh khọt, bánh bò, bánh lọt, hay mẻ thính trộn mắm thơm lừng.

Trong ký ức của nhiều người, tiếng cối đá không chỉ làm ra món ăn, nó làm ra cả không khí gia đình. Nhà có đám tiệc, giỗ quẩy hay đầy tháng, mấy chị em lại kháo nhau vác cối sang phụ. Người ngâm gạo, người xay bột, người đổ bánh bên bếp cà ràng bập bùng khói. Tiếng cối xoay “ùm cụm”, mùi gạo mới hòa cùng dĩa bánh nóng hổi là một phần ký ức của những ngày thôn quê chậm rãi, thâm tình.

Thế rồi máy xay điện xuất hiện và thay đổi cục diện. Máy làm nhanh hơn, tiện hơn, chẳng tốn tí sức lực nào. Từ chợ lớn đến chợ nhỏ, dịch vụ xay bột bằng máy rầm rộ mọc lên, đẩy chiếc cối đá nặng nề vào góc tối. Căn bếp hiện đại giờ có đủ loại cối gỗ, cối inox, máy xay đa năng, nhu cầu dùng cối đá hằng ngày cứ thế sụt giảm.

Thế nhưng, vì sao cối đá Núi Sập vẫn có người tìm mua?

Thực ra, món đồ này vẫn có một phân khúc khách hàng tuy nhỏ nhưng cực kỳ trung thành. Cối đá không đấu lại máy xay về tốc độ, nhưng nó ăn đứt ở độ bền, cảm giác chắc tay và đặc biệt là khả năng giữ trọn hương vị. Nhiều người sành ăn khẳng định: tỏi, ớt, tiêu phải đâm bằng cối đá mới dậy mùi, còn xay máy thì mất ngon.

Với người già, chiếc cối là thói quen khó bỏ. Với người trẻ, nó lại là món đồ decor mang hồn cốt quê hương, hoặc làm quà biếu tặng ý nghĩa.

Để tự cứu mình, sản phẩm của thợ Núi Sập giờ cũng linh hoạt hơn rất nhiều. Ngoài kiểu cối truyền thống, thợ nhận làm đủ kích cỡ: từ chiếc cối xíu xiu đâm tỏi ớt đến cối đại trưng bày. Khách thích mài láng, khắc chữ, vẽ hoa văn hay ghi địa danh “Núi Sập” đều được đáp ứng. Thậm chí, thợ còn làm theo mẫu cối vuông kiểu miền Bắc, kiểu Non Nước Đà Nẵng để chiều lòng khách thập phương.

Cách bán hàng bây giờ cũng thức thời hơn. Không còn cảnh gánh cối ra chợ hay ký gửi tiệm tạp hóa, cối đá Núi Sập giờ lên hẳn Facebook, YouTube, Zalo, theo xe đò, chành xe đi khắp mọi miền. Khách chỉ cần nhắn tin là có người giao tận nhà.

Đó là một sự chuyển mình âm thầm nhưng đầy sức sống. Người thợ không ngồi chờ ai đến “giải cứu” làng nghề, họ tự đưa sản phẩm lên mạng, tự kể câu chuyện của mình và giữ chân khách bằng chất lượng thực tế.

Một đời cối bằng ba đời người

Cối đá Núi Sập giờ không còn là mặt hàng bán đại trà như xưa, mà trở thành món đồ cho những ai thực sự hiểu giá trị của nó. Người miền Tây hay bảo: “Một đời cối bằng ba đời người”. Câu nói mộc mạc vậy thôi nhưng lý giải vì sao giữa thời buổi cái gì cũng xài điện, người ta vẫn sẵn sàng bỏ tiền mua một chiếc cối đá nặng trịch về nhà.

Làng nghề Núi Sập hôm nay đang đứng giữa hai ngã rẽ. Một bên là nỗi lo mai một khi nguyên liệu khan hiếm, thợ trẻ không chịu nổi khổ để theo nghề. Bên còn lại là cánh cửa mở ra từ xu hướng hoài niệm, từ thương mại điện tử và nhu cầu tìm về những giá trị “bền, thật”.

Chẳng cần phải lãng mạn hóa rằng nghề cối đá sẽ hồi sinh rực rỡ, nhưng bảo nó hết thời thì chắc chắn là chưa. Bởi chừng nào người Việt còn thèm tiếng chày chạm vào lòng đá, còn muốn ngửi mùi tiêu thơm nồng đâm bằng tay, thì cối đá Núi Sập vẫn có lý do để tồn tại.

Suy cho cùng, giá trị của một món đồ Việt không nằm ở việc nó hiện đại ra sao, mà là nó đã đi qua bao nhiêu thăng trầm thời gian mà vẫn được người ta nâng niu, gìn giữ.

Mua và trải nghiệm sản phẩm

Cối đá đường kính 22cm