Tài sản trí tuệ trở thành “vốn”: Luật mới mở đường cho thương mại hóa sáng chế tại Việt Nam

Một thay đổi quan trọng trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi vừa có hiệu lực từ tháng 4/2026 đang mở ra bước ngoặt cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam. Lần đầu tiên, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ dừng lại ở bảo hộ mà được nhìn nhận như một loại tài sản có thể định giá, góp vốn và tham gia vào các giao dịch kinh tế. Tuy nhiên, phía sau cánh cửa pháp lý vừa mở là cả một bài toán lớn về thị trường, định giá và niềm tin.

Từ bảo hộ sang tài sản hóa chất xám

Trong nhiều năm, hệ thống sở hữu trí tuệ tại Việt Nam chủ yếu xoay quanh việc đăng ký và bảo vệ quyền. Hàng trăm sáng chế được tạo ra mỗi năm, nhưng phần lớn dừng lại ở mức “được cấp bằng” mà chưa thể đi vào sản xuất hay thương mại hóa.

Theo dữ liệu từ các viện nghiên cứu, mỗi năm có hàng trăm đề tài khoa học được triển khai, nhưng không ít trong số đó phải “đắp chiếu” vì thiếu vốn phát triển tiếp.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã thay đổi tư duy cốt lõi này. Thay vì chỉ bảo hộ, luật mới đặt trọng tâm vào khai thác giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ. Quyền sở hữu trí tuệ giờ đây có thể được định giá, góp vốn vào doanh nghiệp hoặc tham gia các giao dịch thương mại.

Điều này đồng nghĩa với việc chất xám bắt đầu được đưa vào dòng chảy của nền kinh tế như một loại “vốn mềm”, bên cạnh vốn tài chính hay tài sản hữu hình truyền thống.

Hình thành thị trường mới cho tài sản vô hình

Không dừng ở quy định mang tính nguyên tắc, các văn bản dưới luật đã bắt đầu xây dựng hạ tầng cho thị trường tài sản trí tuệ.

Một trong những điểm đáng chú ý là việc hình thành cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ. Đây được xem là nền tảng quan trọng để minh bạch hóa thị trường, giúp nhà đầu tư và doanh nghiệp có cơ sở tham chiếu khi định giá sáng chế, công nghệ hay thương hiệu.

Song song đó, doanh nghiệp được khuyến khích lập danh mục riêng để quản trị các tài sản trí tuệ chưa đủ điều kiện ghi nhận trong sổ kế toán. Đây là bước chuyển quan trọng trong quản trị, giúp doanh nghiệp nhận diện và khai thác giá trị tài sản vô hình thay vì bỏ quên như trước.

Đáng chú ý, các đề xuất về sàn giao dịch ý tưởng và công nghệ cũng đang được đặt ra, nhằm kết nối trực tiếp giữa nhà khoa học và doanh nghiệp. Nếu triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành “chợ vốn” cho sáng chế, nơi ý tưởng được định giá và chuyển hóa thành sản phẩm thực tế.

Nút thắt vẫn nằm ở định giá và niềm tin thị trường

Dù hành lang pháp lý đã mở, việc biến tài sản trí tuệ thành dòng tiền thực vẫn là một thách thức lớn.

Khó khăn lớn nhất nằm ở định giá. Tài sản trí tuệ có tính biến động cao, phụ thuộc vào công nghệ, thị trường và khả năng thương mại hóa. Điều này khiến các tổ chức tài chính và ngân hàng vẫn thận trọng khi chấp nhận loại tài sản này làm bảo đảm.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện vẫn thiếu dữ liệu giao dịch đủ lớn, thiếu đội ngũ định giá chuyên sâu và thiếu chuẩn định giá thống nhất. Những yếu tố này khiến thị trường tài sản trí tuệ chưa thể vận hành trơn tru dù đã có nền tảng pháp lý.

Nói cách khác, luật đã mở đường, nhưng thị trường vẫn đang trong giai đoạn “khởi động”.

Bước thử cho nền kinh tế tri thức Việt Nam

Việc tài sản trí tuệ được đưa vào hệ thống tài chính và đầu tư không chỉ là thay đổi về luật, mà phản ánh một bước chuyển sâu hơn của nền kinh tế.

Trong một nền kinh tế dựa trên tri thức, giá trị không còn nằm chủ yếu ở nhà xưởng hay máy móc, mà nằm ở công nghệ, dữ liệu, thương hiệu và sáng chế. Việc định giá và khai thác các tài sản này sẽ quyết định khả năng đi lên chuỗi giá trị của doanh nghiệp và quốc gia.

Luật mới vì vậy không chỉ mở ra cơ hội cho nhà khoa học hay startup, mà còn đặt ra yêu cầu mới cho toàn bộ hệ sinh thái từ doanh nghiệp, ngân hàng đến cơ quan quản lý.

Khi chất xám thực sự được định giá và giao dịch, đổi mới sáng tạo mới có thể trở thành động lực tăng trưởng bền vững thay vì chỉ là khẩu hiệu.