Thời khắc của tư nhân: Những rào cản còn vướng (Kỳ 2)

Muốn khu vực tư nhân trở thành “động lực quan trọng” như Nghị quyết 10 đã nêu, thì trước tiên phải dọn đường. Nhưng con đường ấy hiện vẫn đầy rẫy ổ gà thể chế, tín dụng và hạ tầng. Khát vọng tăng trưởng hai con số khó thành hiện thực nếu doanh nghiệp cứ phải vừa chạy vừa… tránh chướng ngại vật.

Kỳ 1: Thời khắc của tư nhân: Tư nhân – Động lực hay lực lượng dự bị?

Trong kỳ họp thảo luận kinh tế vĩ mô đầu tháng 5, nhiều chuyên gia đề cập đến mục tiêu tăng trưởng 8% như một “giấc mơ cần thiết”, nếu Việt Nam không muốn tiếp tục mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình. Tuy nhiên, khi thảo luận đi sâu vào nội hàm của “động lực tư nhân”, rất nhanh sau đó, các rào cản cũ lại lộ diện, một cách trần trụi và không dễ gỡ.

Thể chế: con đường chưa thông

Tại Diễn đàn Kinh tế Tư nhân 2025, TS. Nguyễn Đình Cung đã phát biểu: “Kinh doanh cần tự do và an toàn. Nhưng nhiều DN tư nhân nói với tôi: họ không dám lớn, vì càng lớn càng… không an toàn.”

Câu nói ấy được trích lại ở nhiều hội thảo sau đó. Bởi “không an toàn” không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là sự bất định chính sách, chồng chéo trong văn bản quy phạm, rủi ro khi áp dụng luật “hồi tố” hoặc thanh tra đa tầng.

Một doanh nhân ngành bán lẻ nói thẳng: “Cùng một thủ tục, mỗi địa phương hiểu một kiểu. Nơi mất 3 ngày, nơi mất 3 tuần.”

Ngay cả khi muốn chuyển đổi số, mở rộng mặt bằng hay tham gia liên kết vùng – doanh nghiệp cũng có thể vướng quy hoạch “treo”, không rõ ranh giới quy hoạch mới, hoặc chưa có hướng dẫn triển khai cụ thể.

Tiếp cận vốn: tín dụng chưa chảy về đúng nơi cần

Mặc dù Ngân hàng Nhà nước đã nới room tín dụng toàn hệ thống lên 15 – 16% cho năm 2025, nhưng trong thực tế, dòng vốn này vẫn chủ yếu chảy vào doanh nghiệp lớn, FDI hoặc các lĩnh vực truyền thống như bất động sản, xây dựng.

TS. Trần Du Lịch nói thẳng tại diễn đàn: “Vốn không thiếu, nhưng dòng chảy bị nghẽn. Nếu cứ để như vậy, tín dụng tăng mà tăng trưởng không tăng.”

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) thường không có tài sản thế chấp rõ ràng, hoặc lịch sử tín dụng đủ tốt để vay trung dài hạn. Trong khi đó, các mô hình scoring phi truyền thống (dựa trên dữ liệu thuế, hóa đơn điện tử, doanh số thực tế…) vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi.

Ông Nguyễn Đức Lệnh (Ngân hàng Nhà nước TP.HCM) chia sẻ: “Giữ ổn định vĩ mô là điều kiện cần. Nhưng để tăng trưởng đạt 8%, thì dòng tín dụng phải vào đúng ‘ống’ sản xuất, chứ không phải chờ doanh nghiệp tìm đến ngân hàng.”

Hạ tầng & logistics: chi phí ‘mòn sức’ doanh nghiệp

Báo cáo của ADB cho thấy chi phí logistics của doanh nghiệp Việt Nam chiếm khoảng 18–20% GDP – cao gấp rưỡi so với Thái Lan và gấp đôi mức trung bình toàn cầu.

Một số nguyên nhân chính:

• Hệ thống kho bãi, cảng cạn (ICD) chưa đồng bộ.
• Hạ tầng liên vùng (Vành đai, cao tốc, đường sắt kết nối cảng) triển khai chậm.
• Mạng lưới hậu cần số chưa phát triển.

Ông Bùi Minh Trí, lãnh đạo tỉnh Bình Dương, cảnh báo: “Khởi công không phải để lấy ngày. Đã cắt băng là máy móc vào ngay. Cao tốc mà chậm 1 năm là mất 10 năm hút đầu tư.”

Góc nhìn từ doanh nghiệp: những nỗi đau cụ thể

Tại các phiên thảo luận nhóm, đại diện doanh nghiệp chia sẻ nhiều “nỗi đau” tưởng chừng nhỏ, nhưng lại có tác động tích lũy lớn:

1. Dệt may xuất khẩu: không thể hưởng ưu đãi thuế vì quy tắc xuất xứ chặt chẽ. DN phải nhập nguyên phụ liệu, nhưng lại bị quy vào hàng “trái phép” nếu chưa đủ giấy tờ.
2. Hạt điều: Nghị định 15/2022 vô tình khiến 30% nguyên liệu điều bị phân loại là… phế phẩm. DN đành bán làm phân bón.
3. Start-up logistics xanh: gọi được vốn quốc tế, nhưng không thể mở chi nhánh liên tỉnh do vướng Luật Doanh nghiệp hiện hành.

Ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch HUBA, nói thẳng: “Thủ tục là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Nếu không rõ người xử lý, rõ hạn định, thì mọi chương trình hỗ trợ chỉ là khẩu hiệu.”

Quản trị nội tại: doanh nghiệp cũng cần đổi mới

Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho chính sách. Nhiều doanh nghiệp Việt vẫn chưa nâng cấp quản trị – từ kế toán minh bạch, kiểm toán nội bộ đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo báo cáo của VCCI, chỉ khoảng 15% doanh nghiệp nhỏ có chiến lược bài bản dài hạn. Gần 80% chưa từng tiếp cận dịch vụ tư vấn quản trị, chuyển đổi số hoặc đổi mới sáng tạo.

Khoảng cách năng suất lao động giữa DN tư nhân trong nước và khối FDI hiện ở mức gần 2 lần, theo tính toán của Tổng cục Thống kê.

Nếu không gỡ, sẽ mất cơ hội

Nếu những điểm nghẽn nêu trên không được tháo gỡ kịp thời, hậu quả sẽ không chỉ là chậm tăng trưởng, mà còn kéo theo nhiều hệ lụy khác:

• Lỡ nhịp FDI tái cơ cấu chuỗi cung ứng toàn cầu
• Xu hướng “DN Việt rút ra nước ngoài” ngày càng tăng (Campuchia, Lào, Indonesia)
• Bỏ lỡ cơ hội dẫn dắt các ngành kinh tế xanh, số, tuần hoàn
• Mở rộng khoảng cách thu nhập với Thái Lan, Malaysia, Indonesia

Tín hiệu tích cực vẫn có

Dù bức tranh có nhiều gam xám, vẫn có những điểm sáng:

• Nhiều địa phương (TP.HCM, Bình Dương) đã chủ động cắt giảm thủ tục, ứng dụng công nghệ số vào quy trình cấp phép.
• Một số doanh nghiệp đã vươn ra thị trường quốc tế nhờ đổi mới sản phẩm (thiết bị IoT, logistics chuỗi lạnh, phần mềm dịch vụ).
• Tín hiệu từ Chính phủ cho thấy quyết tâm thúc đẩy “thể chế mở” và chọn lọc doanh nghiệp tư nhân có năng lực để dẫn dắt.

Muốn kinh tế tư nhân thực sự là “trụ cột phát triển”, không thể chỉ ban hành thêm hỗ trợ – mà cần tháo gỡ cụ thể từng điểm nghẽn, từ thể chế, vốn, logistics đến khung khổ pháp lý.

Như TS. Trần Đình Thiên nói: “Đừng trói tay rồi giao việc. Tư nhân muốn làm, thì trước hết phải ‘mở khoá’.”

Đón đọc kỳ tiếp theo

Kỳ 3 – “Doanh nghiệp hạt giống: Ai xứng đáng được chọn?” Chúng ta nói nhiều về hỗ trợ – nhưng hỗ trợ ai, dựa vào tiêu chí nào, và theo cách nào để tạo nên lực kéo lan tỏa?