The Economist: Việt Nam có thể trở thành Singapore mới?

The Economist, tạp chí kinh tế hàng đầu thế giới, vừa có bài phân tích chuyên sâu đặt câu hỏi táo bạo: “Can Vietnam be the new Singapore?” Liệu Việt Nam có thể trở thành Singapore mới? Câu hỏi ấy không chỉ là sự so sánh biểu tượng giữa hai quốc gia Đông Nam Á, mà còn là phép thử thực sự đối với nền tảng phát triển của Việt Nam sau hơn ba thập kỷ hội nhập và tăng trưởng.

Một mô hình đã giúp Việt Nam cất cánh

Sau Đổi Mới, Việt Nam lựa chọn một con đường phát triển rõ ràng: thu hút đầu tư nước ngoài, ưu đãi về đất đai, thuế và nhân công rẻ để trở thành một công xưởng của thế giới. Từ thập niên 2000, chiến lược này được hiện thực hóa mạnh mẽ: các linh kiện trung gian từ Trung Quốc và Hàn Quốc được đưa vào Việt Nam, nơi công nhân lắp ráp, hoàn thiện và xuất khẩu sang thị trường Mỹ.

Theo The Economist, riêng thị trường Mỹ hiện chiếm khoảng 30% GDP của Việt Nam, biến Việt Nam thành một trong những nền kinh tế phụ thuộc cao nhất thế giới vào thị trường Hoa Kỳ. Mô hình “FDI-led export” từng là động lực tăng trưởng kỳ diệu, giúp Việt Nam tạo ra hàng triệu việc làm, thu hút công nghệ và hình thành các khu công nghiệp quy mô lớn.

Khi lợi thế truyền thống bắt đầu mất dần tác dụng

Tuy nhiên, chính mô hình ấy cũng đang bước vào thời kỳ khủng hoảng cấu trúc. Lao động rẻ – lợi thế then chốt suốt hai thập kỷ, không còn rẻ như trước. Tiền lương tối thiểu tăng, điều kiện sống được cải thiện, và quan trọng nhất là dòng chảy lao động từ nông thôn ra thành thị đang chậm lại.

Thêm vào đó, doanh nghiệp trong nước vẫn chưa thể chen chân vào chuỗi giá trị toàn cầu. Các tập đoàn FDI hoạt động tách biệt, nhập khẩu linh kiện từ mạng lưới riêng và sử dụng lao động Việt Nam cho công đoạn cuối. Không có nhiều nhà cung cấp nội địa tham gia sâu, và điều này khiến nền kinh tế dễ tổn thương khi chuỗi cung ứng toàn cầu thay đổi hoặc khi chính sách thuế quan bị siết chặt, như nguy cơ từ mức thuế 46% mà chính quyền Trump từng đề xuất.

Một cuộc xoay trục âm thầm nhưng mạnh mẽ

Trong bối cảnh đó, bài phân tích của The Economist đặc biệt chú ý đến những cải cách gần đây tại Việt Nam, đặc biệt dưới sự lãnh đạo mới của Tổng Bí thư Tô Lâm. Tạp chí đánh giá đây là một bước chuyển rất đáng chú ý: từ mô hình hành chính an toàn, kiểm soát chặt chẽ, sang khuyến khích đổi mới, nâng cao khẩu vị rủi ro trong bộ máy.

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử gần đây, chính quyền Việt Nam công khai đặt mục tiêu tăng tỷ trọng khu vực tư nhân từ khoảng 50% lên 70% GDP, và thúc đẩy đầu tư cho R&D. Những khái niệm từng chỉ xuất hiện ở các nền kinh tế thị trường như “nền kinh tế đổi mới sáng tạo”, “hệ sinh thái khởi nghiệp”, hay “tăng trưởng nhờ công nghệ” nay bắt đầu được đưa vào chính sách chính thức.

Việt Nam – Singapore: Giống về tư duy, khác về hiện thực

Từ góc nhìn của The Economist, Việt Nam đang dần giống Singapore ở chỗ: tạo ra môi trường thân thiện tuyệt đối với FDI, sẵn sàng “dọn tổ” cho nhà đầu tư với khu công nghiệp chuyên dụng, miễn thuế, hỗ trợ tuyển dụng và hậu cần.

Nhưng điểm khác biệt là ở nền tảng dân số và xã hội. Singapore là một thành phố quốc gia, dân số thấp, không có vùng nông thôn rộng lớn cần chuyển đổi việc làm. Ngược lại, Việt Nam có hơn 100 triệu dân, trong đó hàng chục triệu người vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống hoặc lao động giản đơn.

Điều đó có nghĩa: Việt Nam không thể sao chép mô hình Singapore, bởi yêu cầu về tạo việc làm và hấp thụ lực lượng lao động quá lớn. Nếu công nghiệp tương lai là tự động hóa, robot, AI… thì những mô hình ấy không thể hấp thụ hàng triệu người. Việt Nam cần nhiều hơn: một nền kinh tế dịch vụ, sáng tạo, tiêu dùng nội địa mạnh và sự nâng cấp thực chất từ trong nước.

Cơ hội từ thách thức: Tái định nghĩa chính mình

The Economist kết thúc bài phân tích bằng một ghi nhận quan trọng: không quốc gia nào có thể đạt tốc độ phát triển như Việt Nam nếu không có nền tảng chính sách tốt và tầm nhìn đúng đắn. Từ một nền kinh tế không có khu vực tư nhân trước năm 1990, Việt Nam đã tạo dựng được vị thế vững chắc trong chuỗi giá trị toàn cầu, thu hút đầu tư, và cải thiện đáng kể đời sống người dân.

Nhưng để duy trì đà tăng trưởng và vươn lên thành nước thu nhập cao vào năm 2045 như mục tiêu, Việt Nam cần tái cấu trúc triệt để: phát triển doanh nghiệp nội địa có năng lực thực sự, giảm lệ thuộc vào FDI, phát triển thị trường tiêu dùng nội địa và định hình lại vai trò của nhà nước, từ người kiểm soát sang người dẫn dắt và hỗ trợ đổi mới.

Không phải Singapore mới, mà là Việt Nam mới

Thách thức với Việt Nam không phải là trở thành bản sao của Singapore hay Trung Quốc. Thách thức, cũng là cơ hội là tự thiết kế một mô hình phát triển riêng, phù hợp với điều kiện dân số, địa lý, nguồn lực và vị thế địa chính trị của mình.

Việt Nam đã làm được điều gần như không tưởng trong 30 năm qua. Câu hỏi bây giờ là: liệu có thể viết tiếp kỳ tích ấy theo một cách thông minh hơn, sâu hơn và bền vững hơn?