editor 5 tháng trước

Hạt gạo & vô-lăng: Cách Nhật bảo vệ bản sắc nông nghiệp giữa cuộc đấu thuế Mỹ – Nhật

Giữa cánh đồng lúa xanh mướt ở Saitama, một chiếc Lexus bóng loáng lăn bánh, phản chiếu bầu trời tháng Bảy. Đó là hình ảnh nghịch lý: đất nước siêu cường ô tô, nhưng kiên quyết bảo vệ hạt gạo như bảo vệ trái tim mình. Khi Mỹ siết thuế 25% với ô tô Nhật, Tokyo chấp nhận thiệt hại hàng tỷ USD, chỉ để không mở cửa thêm cho gạo ngoại. Tại sao?

Cuộc đối đầu thương mại mới: Ô tô và gạo

Kể từ ngày 1/8/2025, chính quyền Trump chính thức áp thuế 25% lên ô tô nhập khẩu từ Nhật, nhắm thẳng vào dòng xe sedan, hybrid và SUV cao cấp vốn được sản xuất chủ yếu tại Nhật rồi xuất sang Mỹ. Đây là nỗ lực gây sức ép sau 7 vòng đàm phán thương mại bế tắc, với hai điểm nghẽn: ngành ô tô và gạo.

Về phía Nhật, Tokyo từng phải mở cửa nhập khẩu 770.000 tấn gạo mỗi năm theo cam kết WTO, nhưng thực tế họ “mở mà đóng”: gần như toàn bộ gạo nhập không xuất hiện trên kệ siêu thị. Điều đó khiến Mỹ – nước xuất khẩu gạo lớn thứ 5 thế giới vô cùng bất mãn. Nhưng Nhật không lay chuyển.

Gạo – DNA văn hoá và chính trị Nhật Bản

– Thần đạo, lễ hội và những bữa cơm trắng

Ở Nhật, gạo không phải chỉ là thực phẩm. Nó là tế phẩm thiêng liêng trong các đền Thần đạo, xuất hiện trong lễ hội Tanbo Matsuri mừng mùa màng, trên bàn thờ tổ tiên ngày Tết. Mỗi bữa cơm trắng (gohan) không đơn thuần là dinh dưỡng, mà là nghi lễ hàng ngày để tri ân đất trời.

– Nền chính trị xây trên ruộng lúa

Chỉ khoảng 4% dân số Nhật làm nông, nhưng họ nắm vai trò chính trị khổng lồ. Do quy định bầu cử “thiên lệch”, vùng nông thôn ít dân vẫn có nhiều ghế nghị sĩ. Đảng LDP đã cầm quyền gần như liên tục 70 năm nhờ bảo vệ giá lúa, trợ cấp máy cày, giữ giá phân bón. Nếu phá bỏ tường thuế, gạo ngoại đổ vào, giá sụp, nông dân mất niềm tin – chính phủ sẽ mất lá phiếu.

Cơ chế mua gạo & trợ cấp

Nhật có mạng lưới JA (Japan Agricultural Cooperatives) phủ khắp, mua lúa với giá ưu đãi, nhà nước trợ giá, bảo đảm tồn kho chiến lược. Nhờ vậy giá gạo Japonica nội địa cao gấp 4-5 lần gạo nhập, nhưng người dân vẫn tự hào trả tiền, coi đó là bảo vệ nông thôn Nhật.

Số liệu vạch rõ quyền lợi sống còn

Tiêu thụ gạo nội địa: Nhật ăn ~8 triệu tấn gạo/năm, nhưng 99% trên kệ siêu thị là gạo Nhật.
Gạo nhập khẩu: gần 770.000 tấn/năm (theo WTO), nhưng ~90% không bán lẻ, chỉ làm dự trữ khẩn cấp hoặc chế biến thực phẩm công nghiệp.

Trong khi đó, Mỹ – nước bạn bè ai cũng tưởng “chỉ ăn hamburger” lại xuất khẩu ~3 triệu tấn gạo/năm, đứng top 5 thế giới. Họ trồng lúa ở Arkansas, Louisiana, California, Missouri. Không khó hiểu vì sao Mỹ nổi giận khi Nhật đóng chặt cửa.

Ở chiều ngược lại, Nhật xuất ~1,7 triệu ô tô sang Mỹ năm 2024, chủ yếu là Lexus, Toyota Crown, Nissan Skyline… bị đánh thẳng thuế 25%. Điều đó khiến các tập đoàn Nhật đối mặt thách thức lớn, song Tokyo vẫn chọn bảo vệ hạt gạo.

Vì sao Nhật đủ sức “chịu đòn thuế”

– Các tập đoàn quá mạnh, đa điểm sản xuất

Toyota, Honda, Nissan đã đầu tư hơn 100 tỷ USD vào các nhà máy Mỹ, Mexico, châu Âu. Gần 3,2 triệu xe được lắp ráp tại Mỹ mỗi năm, vượt xa số nhập khẩu. Nhưng dòng xe cao cấp, hybrid, vẫn sản xuất ở Nhật rồi xuất sang Mỹ, vì dây chuyền ở Nhật tinh xảo hơn. Nhờ vậy Nhật có mảng nội địa & thị trường đa dạng, chịu được cú sốc thuế.

– Thị trường nội địa làm “tấm đệm”

Nhật có 120 triệu dân, sức mua thuộc hàng cao nhất thế giới. Khi thương mại đối ngoại gặp khó, họ vẫn có thể dựa vào tiêu dùng nội địa để duy trì nhà máy, tránh sa thải hàng loạt.

– Dự trữ ngoại hối & vai trò BoJ

Nhật đang nắm ~1.298 tỷ USD dự trữ ngoại hối (tháng 5/2025), lớn thứ 2 thế giới sau Trung Quốc. BoJ có thể can thiệp tỷ giá, giữ đồng Yên không quá mạnh, bảo vệ xuất khẩu. Thống đốc Kazuo Ueda còn tuyên bố:

“Kinh tế Nhật đủ sức chống đỡ cú sốc thuế nhờ lợi nhuận doanh nghiệp mạnh, thị trường lao động thắt chặt.”

– Lao động thắt chặt, thất nghiệp siêu thấp

Tỷ lệ thất nghiệp Nhật chỉ ~2,6%, gần như toàn dụng lao động. Điều này tạo niềm tin vào ổn định xã hội, khác xa nhiều nước dễ rơi vào bất ổn khi mất thị trường xuất khẩu.

Đòn bẩy đàm phán & trò chơi dài hạn

Mỹ biết Nhật cần bán xe sang Mỹ, nên dùng thuế ô tô ép mở thị trường nông nghiệp. Nhưng Nhật hiểu: nếu nhượng bộ về gạo, họ sẽ mất cấu trúc chính trị, xã hội nông thôn sụp đổ, kéo theo cả đảng cầm quyền. Vì thế, họ chấp nhận mất mát cục bộ để giữ hệ thống dài hạn.

Giới quan sát nhận định Nhật có thể mở thêm cửa cho thịt bò, ngô, đậu nành Mỹ để xoa dịu Nhà Trắng, nhưng gạo vẫn là “giới hạn đỏ”.

Bài học cho Việt Nam

Không phải nước nào cũng làm được như Nhật. Để bảo vệ một ngành lõi kiểu đó, cần:

Nội lực mạnh: doanh nghiệp có chuỗi sản xuất đa điểm, không bị phụ thuộc 1 – 2 thị trường.
Thị trường nội địa lớn: đủ làm “bệ đỡ” khi xuất khẩu gặp cú sốc.
Chính sách dự trữ ngoại hối, ổn định tiền tệ: sẵn sàng can thiệp.

Việt Nam có thể học Nhật ở cách bảo vệ ngành hàng chiến lược bằng lý lẽ văn hoá, bản sắc, nhưng cần chuẩn bị hệ thống đủ khoẻ để khi mặc cả thương mại, không sợ đổ vỡ.