editor 10 giờ trước

Cá sấy hồ Thác Bà: Khi thức quà vùng lòng hồ không còn là đặc sản “vô danh”

Từ những mẻ cá vớt lên từ lòng hồ rồi đem phơi tạm bên bờ, cá sấy hồ Thác Bà hôm nay đang bước vào một hành trình rất khác. Có hợp tác xã đứng ra quy hoạch sản xuất, có công nghệ sấy hiện đại, có nhãn mác OCOP và mới nhất là cơ hội “vực dậy” từ quy hoạch du lịch quốc gia đến năm 2040. Đằng sau một món ăn dân dã là câu chuyện lớn hơn về cách một đặc sản địa phương bước ra khỏi ký ức vùng miền để thâm nhập thị trường hiện đại.

Từ con cá lòng hồ đến thương hiệu có danh tính

Hồ Thác Bà từ lâu đã được ví như “Hạ Long trên núi” của vùng Tây Bắc. Giữa lòng hồ mênh mông với hàng ngàn đảo lớn nhỏ, nguồn thủy sản phong phú ở đây không chỉ tạo nên một hệ sinh thái đặc trưng mà còn là sinh kế bao đời của cư dân quanh vùng.

Ở đây, con cá không đơn thuần là sinh kế, nó là một phần ký ức của người vùng nước. Những mùa cá về ăn không hết, người dân lại mổ, ướp rồi đem phơi, sấy để ăn dần. Từ thói quen giữ lửa trong bếp mỗi gia đình, cá sấy lớn dần thành món ngon đãi khách, rồi thành món quà gói ghém hương vị Thác Bà gửi đi muôn phương.

Câu chuyện bản địa: Bước ngoặt của thức quà này gắn liền với câu chuyện của HTX sản xuất, chế biến nông sản Tây Bắc Hiền Vinh. Lớn lên cùng mùi cá nướng bên lòng hồ, chị Đồng Thị Hiền đã chọn nâng tầm món ăn tuổi thơ theo hướng bài bản. Thành lập năm 2020, HTX bắt tay với ngư dân quanh hồ để bao tiêu nguồn cá tươi, đưa về xưởng sơ chế, tẩm ướp và sấy theo quy trình khép kín.

Hiện tại, hai sản phẩm chủ lực được thị trường đón nhận tốt nhất là cá mương sấy và cá rô lọc xương sấy. Nếu cá rô được lọc sạch xương để tiện sử dụng thì cá mương lại được giữ nguyên con để giữ độ giòn ngọt tự nhiên. Gia vị đi kèm khá mộc mạc: muối, hạt tiêu, bột nghệ và tương ớt ủ chua… tạo nên vị đậm đà, thơm nồng, hợp để đưa cơm mà làm mồi nhắm cũng bén.

Thay đổi lớn nhất nằm ở công nghệ. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cái nắng, cái gió thất thường hay khói bếp ám đen kiểu truyền thống, HTX đã đưa vào hệ thống sấy nhiệt tách khói. Cá được sấy liên tục trong nhiều giờ, rút nước từ từ nên vẫn giữ được độ dai, vị ngọt tự nhiên mà không bị nồng mùi khói bụi.

Sự thay đổi này là tấm vé quyết định giúp sản phẩm thoát ly khỏi cách bán tự phát ở chợ quê để bước vào hàng ngũ hàng hóa chuẩn chỉnh: có quy trình, có bao bì và có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

cá sấy Hồ Thác Bà - Hiền Vinh — *Ảnh minh hoạ*

Bước lên “bản đồ” du lịch và thương mại số

Cá sấy hồ Thác Bà là một ví dụ điển hình cho bài toán chung của nông sản Việt: Làm sao để biến tài nguyên bản địa thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao?

Trước đây, đặc sản vùng miền thường mạnh về hương vị nhưng yếu ở khâu tiêu chuẩn hóa. Sản phẩm ngon nhưng bán rời rạc; có câu chuyện hay nhưng lại thiếu một cái áo vừa vặn (bao bì, nhãn mác, kênh phân phối) để xây dựng niềm tin với thị trường. Chương trình OCOP chính là chiếc đòn bẩy thay đổi cục diện đó.

Hai dòng cá mương sấy và cá rô lọc xương của HTX Hiền Vinh hiện đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Không dừng lại ở các hội chợ truyền thống, đơn vị này đã mang sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, “lên sóng” livestream để tiếp cận thẳng đến người tiêu dùng cả nước. Đây là một tư duy thực tế: Một đặc sản muốn đi xa không thể chỉ ngồi chờ khách du lịch ghé mua, nó phải xuất hiện ngay tại nơi người tiêu dùng đang ra quyết định mua sắm.

Cơ hội càng mở ra rõ ràng hơn khi hồ Thác Bà nằm trong Quy hoạch Khu du lịch quốc gia đến năm 2040. Với du khách, một điểm đến không chỉ được nhớ bằng cảnh sắc, mà còn bằng hương vị mang theo sau chuyến đi. Cá sấy hồ Thác Bà vô tình đang đứng ngay giao điểm của ba dòng chảy: thủy sản lòng hồ, sản phẩm OCOP và du lịch trải nghiệm.

Giá trị thực đến từ sự minh bạch

Nhìn nhận một cách sòng phẳng, nguồn cá hồ Thác Bà hiện nay không chỉ có đánh bắt tự nhiên mà còn đến từ các làng nghề nuôi cá lồng, cá quây lưới. Vì vậy, giá trị của sản phẩm không cần phải tâng bốc bằng hai chữ “tự nhiên” một cách tuyệt đối. Điều người tiêu dùng cần là sự minh bạch: nguồn gốc rõ ràng, cá tươi ngon, kích cỡ đồng đều và quy trình chế biến đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm.

Đó cũng là chiến lược sống còn cho đặc sản Việt. Không phải sản phẩm nào cũng cần biến mình thành hàng xa xỉ, nhưng muốn đi đường dài, đặc sản phải thoát khỏi cái mác ngon nhưng vô danh. Nó cần một tổ chức sản xuất chuyên nghiệp đứng sau, một tiêu chuẩn chất lượng đồng đều và một câu chuyện thật.

Cá sấy hồ Thác Bà không bán một hương vị quá mới lạ, nó bán sự quen thuộc được làm mới bằng công nghệ và tư duy thị trường. Một lòng hồ đẹp có thể giữ chân du khách vài ngày, nhưng chính những sản phẩm gói gọn hương vị bản địa như hũ cá sấy mới là thứ theo chân họ về nhà, kéo dài nỗi nhớ về một vùng đất.