Viện sĩ của nhà nông – Người khai sinh cây cỏ ngọt Việt Nam

Từ một nhành cỏ nhỏ được mang về năm 1988, Việt Nam đã tạo nên một giống cây trồng mới có giá trị kinh tế và y học vượt trội. Hành trình của Viện sĩ – Tiến sĩ khoa học Trần Đình Long không chỉ là câu chuyện về khoa học, mà còn là minh chứng cho sức sáng tạo và niềm tin của người Việt vào chính mình.

Từ tầm nhìn của Đại tướng đến sứ mệnh của một nhà khoa học

Năm 1988, trong chuyến công tác tại châu Mỹ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp biết đến một loài cây đặc biệt: Stevia rebaudiana, hay còn gọi là cỏ ngọt – loại cây có khả năng tạo ra vị ngọt tự nhiên gấp hàng trăm lần đường mía nhưng không sinh năng lượng. Đại tướng nhận ra giá trị to lớn của nó với y học và sức khỏe con người, đặc biệt cho người mắc bệnh tiểu đường và huyết áp cao.

Khi trở về, ông đã giao cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nghiên cứu khả năng trồng cây này tại Việt Nam. Nhiệm vụ ấy được trao cho Giáo sư – Viện sĩ Trần Đình Long, khi đó đang công tác tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam.

“Thời điểm ấy, chúng tôi chỉ có một cây duy nhất,” ông Long nhớ lại. “Không ai biết chắc nó có sống được trong điều kiện khí hậu Việt Nam hay không. Nhưng chúng tôi tin rằng nếu có thể, nó sẽ là món quà quý cho người Việt.”

Hành trình 7 năm và sự ra đời của giống ST88

Trong những năm đầu, việc nghiên cứu gần như được thực hiện thủ công, trong điều kiện thiếu thốn. Tại Hà Nội, cây không ra hoa. Nhóm nghiên cứu quyết định đưa giống vào Đà Lạt, nơi có khí hậu ôn hòa hơn. Sau hai năm kiên trì, cây cỏ ngọt đầu tiên nở hoa. Đó là khoảnh khắc mở ra cơ hội cho hàng triệu người nông dân sau này.

Bằng công nghệ nuôi cấy mô thực vật – một kỹ thuật tiên tiến thời bấy giờ – nhóm của GS. Long đã nhân giống thành công những cây cỏ ngọt khỏe mạnh, sạch bệnh, đồng nhất về chất lượng. Sau 7 năm nghiên cứu, giống ST88 ra đời và được công nhận là giống quốc gia năm 1995.

Đây là giống cỏ ngọt đầu tiên được Việt Nam chọn tạo hoàn chỉnh, mang lại hàm lượng đường tự nhiên cao, ổn định và có khả năng thích nghi với nhiều vùng sinh thái. Những thế hệ tiếp theo như ST77, ST99, ST104 tiếp tục được lai tạo, nâng hàm lượng stevioside và rebaudioside A, hai hợp chất tạo ngọt chủ yếu – giúp Việt Nam không chỉ làm chủ mà còn cải tiến giống quốc tế.

Khi khoa học làm thay đổi cuộc sống của nông dân

Sau khi được công nhận, cỏ ngọt bắt đầu được nhân rộng tại các vùng như Hưng Yên, Hà Giang, Nam Định, Lâm Đồng… Kết quả thật đáng kinh ngạc: năng suất và giá trị kinh tế cao gấp 6 lần trồng lúa, trong khi chi phí đầu tư thấp hơn đáng kể.

Không chỉ là một cây trồng, cỏ ngọt đã mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp Việt Nam: cây dược liệu, cây dinh dưỡng, cây thay thế đường hóa học. Hàng loạt doanh nghiệp trong nước bắt đầu chế biến và thương mại hóa sản phẩm từ cỏ ngọt: bột, siro, trà, viên ngậm, nước giải khát, thậm chí xuất khẩu nguyên liệu sang châu Âu và Nhật Bản.

Đối với người nông dân, đây là một “cuộc cách mạng xanh” thực sự – trồng ít mà hiệu quả cao, đồng thời phục vụ nhu cầu dinh dưỡng lành mạnh đang tăng mạnh trên toàn cầu.

Từ phòng thí nghiệm Việt Nam ra thế giới

Ngày nay, theo thống kê từ Viện Khoa học Nông nghiệp, Việt Nam đã có hơn 10 giống cỏ ngọt được chọn lọc và nhân rộng, với hàng trăm hecta vùng nguyên liệu tại miền Bắc và Tây Nguyên.

Các nghiên cứu quốc tế (từ MDPI, ResearchGate) đã ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia Đông Nam Á có năng suất cỏ ngọt cao nhất, đạt trung bình 4,5 – 5 tấn lá khô/ha/năm, hàm lượng steviol glycosides đạt chuẩn xuất khẩu châu Âu.

Cây cỏ ngọt Việt Nam hiện được dùng trong nhiều sản phẩm của doanh nghiệp nội địa như Vinati, Nam Dược, Traphaco, và đang dần trở thành nguyên liệu quan trọng trong chuỗi giá trị thực phẩm đồ uống không đường.

Một biểu tượng của tinh thần “Made in Vietnam”

Giáo sư Trần Đình Long – người được gọi trìu mến là “viện sĩ của nhà nông” – không chỉ khai sinh ra giống cỏ ngọt ST88, mà còn là tác giả của hơn 20 giống cây trồng quốc gia khác: đậu tương, lạc, đậu xanh, lúa, khoai lang…

Ông từng nói: “Chúng ta không nhất thiết phải đi sau. Nếu biết chọn hướng đúng, người Việt hoàn toàn có thể tạo ra những giống cây mang giá trị toàn cầu.”

Từ một cây nhỏ, cỏ ngọt đã trở thành biểu tượng của tinh thần sáng tạo Việt Nam trong nông nghiệp hiện đại – dám mơ, dám thử, và dám làm đến cùng.

Khi “vị ngọt” trở thành giá trị xuất khẩu mới

Trong bối cảnh thế giới chuyển sang xu hướng thực phẩm lành mạnh và bền vững, cỏ ngọt là minh chứng cho tầm nhìn dài hạn của Việt Nam: phát triển nông nghiệp giá trị cao, dựa trên khoa học, thay vì số lượng.

Từ những phòng thí nghiệm cũ kỹ ba thập niên trước, Việt Nam hôm nay đã có thể cung cấp nguyên liệu thiên nhiên tinh khiết cho thế giới và câu chuyện ấy bắt đầu từ một nhành cỏ nhỏ, cùng niềm tin của một người thầy.