Seiko và ba năm làm rung chuyển đế chế đồng hồ Thụy Sĩ
Chọn cảm xúc
Chạm một cảm xúc; chạm lại để bỏ chọn.

Hơn nửa thế kỷ trước, một nhà sản xuất Nhật Bản đã dùng chính những thước đo khắt khe nhất của Thụy Sĩ để lật đổ trật tự cũ của ngành chế tác đồng hồ, buộc các thương hiệu lâu đời phải tái định nghĩa lại toàn bộ giá trị cốt lõi của mình.
Năm 1964, tại một cuộc thi đo độ chính xác danh giá ở Thụy Sĩ, một cái tên đến từ Nhật Bản lần đầu mang những bộ máy đồng hồ cơ của mình đến tranh tài. Kết quả khi ấy chẳng mấy ấn tượng: bộ máy tốt nhất của họ chỉ xếp thứ 144, chiếc còn lại đứng thứ 153. Cả hai đều không đạt ngưỡng tối thiểu để được cấp chứng nhận chronometer (tiêu chuẩn đo lường độ chính xác cao).
Nhưng chỉ ba năm sau, vào năm 1967, một bộ máy của chính nhà sản xuất này đã vươn lên vị trí thứ 4. Ở hạng mục giải thưởng dành cho nhà chế tạo, hai đơn vị của hãng lần lượt chiếm giữ vị trí thứ 2 và thứ 3.
Cái tên làm nên cú lội ngược dòng ấy là Seiko. Cuộc đua độ chính xác tại Thụy Sĩ năm nào thực chất chỉ là phát súng mở màn cho một cuộc cách mạng công nghệ, làm thay đổi vĩnh viễn cách thế giới sản xuất, kinh doanh và định nghĩa giá trị của một chiếc đồng hồ.
Từ tiệm sửa đồng hồ ở Tokyo đến tham vọng thách thức châu Âu
Câu chuyện bắt đầu từ năm 1881, khi Kintaro Hattori – một thanh niên Nhật Bản mới 21 tuổi mở cửa hàng bán và sửa chữa đồng hồ tại Tokyo. Thời điểm đó, Thụy Sĩ đã sở hữu truyền thống chế tác hàng trăm năm. Những thương hiệu như Omega, Longines hay Zenith là chuẩn mực của kỹ nghệ cơ khí chính xác mà phần còn lại của thế giới chỉ biết ngước nhìn. Trong khi đó, Nhật Bản mới bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa; thị trường nội địa phụ thuộc lớn vào đồng hồ phương Tây.
Hattori khởi nghiệp bằng việc buôn bán và sửa chữa đồng hồ nhập khẩu, nhưng ông không chấp nhận sự lệ thuộc đó. Năm 1892, ông lập nhà máy Seikosha để sản xuất đồng hồ treo tường, ra mắt chiếc đồng hồ bỏ túi Timekeeper ba năm sau đó, và giới thiệu Laurel – chiếc đồng hồ đeo tay đầu tiên của Nhật Bản – vào năm 1913. Những sản phẩm sơ khai này chưa đủ sức làm lung lay vị thế của người Thụy Sĩ, nhưng đã đặt nền móng cho một nền công nghiệp được người Nhật kiên trì bồi đắp qua nhiều thập kỷ.
Đến năm 1960, Seiko trình làng Grand Seiko với mục tiêu chạm tới những chuẩn mực khắt khe nhất của ngành chế tác toàn cầu. Vấn đề lúc này không còn là người Nhật có làm được đồng hồ hay không, mà là liệu đồng hồ Nhật có thể chính xác ngang ngửa, thậm chí vượt qua những bộ máy tinh xảo nhất của Thụy Sĩ hay không.
Cú lội ngược dòng tại Neuchâtel
Trong nhiều thập kỷ, các cuộc thi tại đài thiên văn Neuchâtel (Thụy Sĩ) là đấu trường danh giá nhất để các nhà sản xuất phô diễn năng lực kỹ thuật. Tại đây, các bộ máy phải trải qua hàng loạt bài kiểm tra khắc nghiệt về sai số trước biến động nhiệt độ và sự thay đổi tư thế đặt đồng hồ. Với đồng hồ cơ, một cỗ máy có thể chạy chuẩn xác khi đặt nằm ngang nhưng lại sai lệch khi dựng đứng, và chỉ một thay đổi nhỏ về nhiệt độ cũng đủ làm biến dạng dây tóc hay bánh lắc.
Khi hai cơ sở thuộc hệ thống Seiko là Suwa Seikosha và Daini Seikosha lần đầu mang máy cơ đến Neuchâtel năm 1964 và xếp hạng 144 cùng 153, giới chế tác Thụy Sĩ có lý do để xem nhẹ đối thủ mới nổi này.
Thế nhưng, các kỹ sư Nhật Bản đã mang những bảng điểm trừ về mổ xẻ. Họ cải tiến thiết kế, đẩy cao tần số dao động và tinh chỉnh kỹ thuật điều tiết dây tóc. Đáng chú ý, Seiko duy trì một cơ chế cạnh tranh nội bộ khốc liệt: Suwa Seikosha và Daini Seikosha hoạt động với hai đội ngũ R&D độc lập, trực tiếp đua tranh thành tích với nhau. Thay vì đặt cược vào một hướng đi duy nhất, Seiko tự tạo ra áp lực tiến hóa liên tục từ bên trong.
Thành quả đến nhanh đến mức khó tin: năm 1966, một bộ máy Seiko vươn lên hạng 9. Một năm sau, họ tiến thẳng vào top 4 tại Neuchâtel, đồng thời thâu tóm giải nhì và giải ba ở hạng mục nhà sản xuất. Đây không phải là hiệu ứng của một chiến dịch truyền thông, mà là kết quả được xác thực bởi chính hệ thống đo lường khắt khe nhất ngay trên đất Thụy Sĩ.
Khi luật chơi bị thay đổi
Năm 1968, hạng mục thi đồng hồ đeo tay tại đài thiên văn Neuchâtel bất ngờ bị hủy bỏ. Sự kiện này thường được truyền tụng như một giai thoại rằng người Thụy Sĩ đã “đóng cửa” cuộc thi để ngăn Seiko bước lên bục cao nhất.
Thực tế lịch sử có nhiều lớp lang hơn, nhưng các dữ liệu lưu trữ cho thấy sự trỗi dậy của người Nhật thực sự đã gây ra tâm lý bất an sâu sắc. Trong một nghiên cứu công bố năm 2022 dựa trên tài liệu kiểm định của Thụy Sĩ, sử gia kinh tế Pierre-Yves Donzé ghi nhận rằng các tên tuổi lớn như Omega và Zenith từng tính đến chuyện rút lui khỏi cuộc thi. Sự xuất hiện của Seiko cùng bóng dáng của công nghệ thạch anh (quartz) mới mẻ đã đặt ra dấu hỏi lớn cho một sân chơi vốn chỉ được thiết kế để tôn vinh cơ khí truyền thống.
Dù Neuchâtel khép lại, cuộc đua chưa dừng bước. Cũng trong năm 1968, Seiko chuyển hướng sang cuộc thi tại đài thiên văn Geneva và thâu tóm toàn bộ các vị trí từ thứ 4 đến thứ 10. Ba vị trí dẫn đầu năm đó thuộc về các bộ máy quartz nguyên mẫu của một trung tâm nghiên cứu Thụy Sĩ. Điều này đồng nghĩa với việc xét riêng trong thế giới đồng hồ cơ, Seiko đã chính thức vươn lên vị trí số một.
Và ngay khi người Thụy Sĩ còn đang loay hoay đối phó với sự bứt phá của đồng hồ cơ Nhật Bản, Seiko đã chuẩn bị sẵn một đòn giáng mang tính hủy diệt hơn nhiều.
Giáng sinh năm 1969 và cuộc cách mạng thạch anh
Ngày 25/12/1969, Seiko tung ra Quartz Astron 35SQ – chiếc đồng hồ đeo tay chạy bằng tinh thể thạch anh đầu tiên được thương mại hóa trên thế giới. Thay vì dựa vào dây cót và hệ thống bánh răng phức tạp, đồng hồ quartz sử dụng dao động cực kỳ ổn định của tinh thể thạch anh khi được kích điện để đếm thời gian. Với tần số dao động 8.192 Hz, Astron chỉ sai số khoảng 5 giây mỗi tháng – một con số không tưởng nếu đặt cạnh mức sai số vài giây mỗi ngày của những chiếc đồng hồ cơ đắt đỏ nhất thời bấy giờ.
Ở thời điểm ra mắt, Astron vẫn là một món xa xỉ phẩm với lớp vỏ vàng 18K và mức giá 450.000 yen, tương đương một chiếc ô tô phổ thông tại Nhật Bản. Nhưng khi quy trình sản xuất được tối ưu hóa và linh kiện điện tử thu nhỏ dần, chi phí chế tạo đồng hồ quartz lao dốc không phanh, biến độ chính xác cao thành thứ hàng hóa phổ thông ai cũng có thể sở hữu.
Thực tế, các phòng thí nghiệm tại Thụy Sĩ cũng đã nghiên cứu công nghệ quartz và tạo ra nguyên mẫu từ trước Seiko. Nhưng trong kinh doanh, kẻ thắng cuộc không phải là người phát minh ra công nghệ đầu tiên, mà là người thương mại hóa và mở rộng quy mô hiệu quả nhất. Ở khía cạnh này, Seiko đã bỏ xa đối thủ.
Cơn địa chấn và sự tái sinh của ngành đồng hồ Thụy Sĩ
Thập niên 1970 và đầu những năm 1980 chứng kiến thời kỳ đen tối nhất trong lịch sử ngành chế tác đồng hồ Thụy Sĩ. Làn sóng đồng hồ quartz giá rẻ, độ chính xác cao từ Nhật Bản tràn ngập thị trường, đánh thẳng vào các phân khúc truyền thống. Theo số liệu từ Liên đoàn Công nghiệp Đồng hồ Thụy Sĩ (FH), lực lượng lao động của ngành này đã sụt giảm thê thảm từ khoảng 90.000 người vào năm 1970 xuống chỉ còn hơn 30.000 người vào năm 1984. Hàng trăm xưởng chế tác đóng cửa, đẩy nhiều thị trấn công nghiệp lâu đời vào cảnh điêu đứng.
Dĩ nhiên, cuộc khủng hoảng này còn cộng hưởng từ sự tăng giá của đồng franc Thụy Sĩ và những biến động kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, công nghệ quartz đã đánh sập lợi thế cạnh tranh cốt lõi mà người Thụy Sĩ dày công xây dựng suốt nhiều thế kỷ: khả năng đo thời gian chính xác. Khi một chiếc đồng hồ điện tử vài chục USD chạy chuẩn xác hơn một cỗ máy cơ khí hàng nghìn USD, ngành công nghiệp truyền thống buộc phải trả lời một câu hỏi sinh tử: Tại sao khách hàng vẫn phải bỏ ra một gia tài để mua đồng hồ cơ?
Câu trả lời của người Thụy Sĩ là sự xoay trục chiến lược ngoạn mục. Năm 1983, sự ra đời của Swatch với thiết kế trẻ trung, quy trình sản xuất tự động hóa và số lượng linh kiện tối giản đã giúp Thụy Sĩ giành lại thị phần ở phân khúc phổ thông. Quan trọng hơn, các thương hiệu lâu đời đã rũ bỏ cuộc đua về độ chính xác thuần túy để tái định vị đồng hồ cơ thành một biểu tượng của nghệ thuật thủ công, di sản lịch sử và đẳng cấp xa xỉ. Người ta không mua đồng hồ cơ để xem giờ chính xác từng giây, mà để sở hữu một kiệt tác cơ khí giàu cảm xúc.
Chiến lược này đã mang lại quả ngọt. Theo thống kê của FH, năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu đồng hồ Thụy Sĩ đạt khoảng 25,6 tỷ franc. Trong đó, đồng hồ cơ tuy chỉ chiếm khoảng 36% về mặt số lượng nhưng lại mang về tới gần 86% tổng giá trị xuất khẩu.
Về phần mình, Seiko không tự đóng khung trong hình ảnh của những chiếc đồng hồ quartz bình dân. Hãng tiếp tục phát triển song song cả mảng cơ khí truyền thống, nâng tầm thương hiệu cao cấp Grand Seiko và sáng tạo ra công nghệ Spring Drive – sự kết hợp độc đáo giữa năng lượng dây cót cơ học và bộ điều tốc điện tử thạch anh.
Nhìn lại hành trình hơn nửa thế kỷ kể từ cột mốc hạng 144 năm 1964, cuộc đối đầu giữa Seiko và ngành đồng hồ Thụy Sĩ là một nghiên cứu điển hình về sự dịch chuyển giá trị trong kinh doanh. Một bên dùng công nghệ để dân chủ hóa sự chính xác, đưa sản phẩm đến tay đại chúng với chi phí thấp nhất. Bên còn lại, sau khi đứng bên bờ vực sụp đổ, đã học được cách thoát khỏi cái bẫy thông số kỹ thuật để kiến tạo những giá trị vô hình mà máy móc không thể thay thế.
Cuối cùng, di sản lớn nhất mà cú bứt phá của Seiko để lại không chỉ là những kỷ lục tại các đài thiên văn, mà là một bài học kinh điển cho mọi ngành công nghiệp: khi công nghệ mới làm xói mòn lợi thế cũ, sự sống còn không nằm ở việc cố thủ trong quá khứ, mà ở khả năng định nghĩa lại lý do tồn tại của chính mình.

Thảo luận
Chia sẻ góc nhìn có lý lẽ, tôn trọng người khác và trách nhiệm với cộng đồng.