Chuyển đổi kép xanh – số: Bài toán vốn, thể chế và năng lượng của TP.HCM trong thập niên tới

Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang được đặt vào trung tâm chiến lược phát triển của TP.HCM. Nhưng để biến tầm nhìn thành hiện thực, thành phố phải đồng thời giải ba bài toán khó: thể chế, dòng vốn và hạ tầng năng lượng.

TP.HCM đang bước vào một giai đoạn chuyển mình mang tính cấu trúc, khi chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không còn được xem là mục tiêu riêng lẻ, mà trở thành trụ cột cho mô hình tăng trưởng mới. Trong bối cảnh đô thị lớn nhất Việt Nam đặt tham vọng duy trì vai trò đầu tàu kinh tế và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, câu hỏi cốt lõi không còn là có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi bằng cách nào, với nguồn lực nào và theo lộ trình ra sao để không bỏ lại phía sau khu vực doanh nghiệp trong nước.

Quy mô thách thức: Gần một triệu tỷ đồng cho một thập niên chuyển đổi

Theo các nghiên cứu chính sách được công bố gần đây, tổng nhu cầu vốn cho quá trình chuyển đổi xanh của TP.HCM trong giai đoạn 2025 – 2035 ước tính khoảng 900.000 tỷ đồng, tương đương gần 38 tỷ USD. Trong đó, ngân sách nhà nước dự kiến chỉ có thể đáp ứng khoảng 20%, phần còn lại phụ thuộc vào huy động xã hội hóa, khu vực tư nhân, các mô hình hợp tác công tư và nguồn vốn quốc tế.

Con số này cho thấy quy mô của thách thức không chỉ nằm ở năng lực tài chính, mà còn ở khả năng thiết kế cơ chế để dòng vốn tư nhân thực sự chảy vào các lĩnh vực xanh và số. Thực tế hiện nay, thị trường trái phiếu xanh của Việt Nam mới đạt khoảng 1,16 tỷ USD trong giai đoạn 2019 – 2023, còn dư nợ tín dụng xanh đến cuối năm 2025 ước khoảng 750.000 tỷ đồng, tương đương hơn 4% tổng dư nợ toàn hệ thống.

Khoảng cách giữa nhu cầu vốn và năng lực huy động phản ánh rõ một vấn đề mang tính nền tảng: nếu không có khung tiêu chuẩn minh bạch, cơ chế định giá rủi ro rõ ràng và chính sách khuyến khích đủ mạnh, các dòng vốn xanh sẽ khó có thể mở rộng ở quy mô cần thiết.

Thể chế và tiêu chuẩn: Nút thắt quyết định khả năng hấp thụ vốn

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quá trình chuyển đổi hiện nay nằm ở hệ thống tiêu chí và thể chế thực thi. Các bộ tiêu chuẩn xanh đã được ban hành ở cấp quốc gia, nhưng việc cụ thể hóa thành định mức kỹ thuật, điều kiện tín dụng và tiêu chí tiếp cận ưu đãi vẫn diễn ra chậm.

Điều này tạo ra rủi ro kép cho nền kinh tế đô thị. Nếu tiêu chuẩn được thiết kế quá cao và áp dụng cứng nhắc, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ khó đáp ứng, dẫn đến nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Ngược lại, nếu tiêu chuẩn quá thấp, Việt Nam sẽ khó tương thích với các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt của thị trường quốc tế về môi trường, phát thải và ESG.

Bài toán đặt ra không chỉ là ban hành thêm quy định, mà là xây dựng lộ trình chuyển đổi phân tầng, cho phép doanh nghiệp tham gia theo từng mức độ, đi kèm hỗ trợ tài chính, công nghệ và đào tạo. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không thể tách rời chuyển đổi số, bởi chỉ khi dữ liệu được số hóa, minh bạch và đo lường được, các chính sách tài chính xanh mới có thể vận hành hiệu quả.

Năng lượng và hạ tầng: Nền móng của mọi mục tiêu xanh

Bên cạnh thể chế và vốn, năng lượng được xem là điều kiện vật lý không thể thay thế của chuyển đổi xanh. Việc điều chỉnh Quy hoạch điện quốc gia giai đoạn mới cho thấy định hướng rõ ràng hơn trong phát triển năng lượng tái tạo, lưới điện và các giải pháp lưu trữ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở tiềm năng nắng và gió, mà ở khả năng hấp thụ của hệ thống điện, từ lưới truyền tải đến cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện.

Nếu hạ tầng năng lượng không được đầu tư đi trước một bước, các mục tiêu giảm phát thải và tăng trưởng xanh sẽ khó tránh khỏi tình trạng tắc nghẽn, khi dự án có thể hoàn thành nhưng không thể hòa lưới hoặc vận hành hiệu quả. Trong bối cảnh đó, vai trò của đầu tư công, hợp tác công tư và các cơ chế đặc thù cho hạ tầng năng lượng trở nên đặc biệt quan trọng.

Chuyển đổi kép xanh – số của TP.HCM không đơn thuần là một chương trình phát triển, mà là một phép thử cho năng lực tái cấu trúc mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong thập niên tới. Thành công của quá trình này sẽ phụ thuộc vào khả năng kết nối ba trụ cột then chốt: thể chế đủ linh hoạt, dòng vốn đủ lớn và hạ tầng năng lượng đủ mạnh. Nếu làm được điều đó, TP.HCM không chỉ duy trì vai trò đầu tàu kinh tế, mà còn có thể trở thành phòng thí nghiệm chính sách cho mô hình phát triển bền vững của cả quốc gia.