Lá dít Vân Hòa: Hương vị rừng bản địa bước ra khỏi gian bếp vùng cao
Bạn thấy bài viết này thế nào?
Bạn có thể chọn nhiều cảm nhận và chạm lại để bỏ chọn.

Từ một loại lá mọc dại bên bìa rừng cao nguyên, lá dít đang dần thoát khỏi danh xưng gia vị dân dã để khẳng định vị thế trên bản đồ ẩm thực chuyên nghiệp miền Trung.
Trên những triền đất đỏ bazan ở độ cao khoảng 400 mét của cao nguyên Vân Hòa, loài cây thân gỗ thấp, phân nhiều cành này trông không mấy nổi bật. Lá của nó nhỏ, xanh ngả vàng, dễ bị lẫn vào thảm thực vật râm mát ven rừng. Thế nhưng, chỉ cần vò nhẹ một nắm lá trong tay, một tầng hương phức hợp lập tức bung tỏa: vị chua thanh, chút chát nhẹ nơi đầu lưỡi và hậu vị thơm dịu gợi nhớ đến măng cụt chín.
Người địa phương gọi đó là lá dít – linh hồn tạo nên món canh gà trứ danh của vùng cao này.
Không mang vị chua gắt như lá giang hay nồng tinh dầu như lá chanh, lá dít tạo ra một sự cân bằng vị giác hiếm gặp. Sự ví von mùi hương của nó với măng cụt thực chất chỉ là cách diễn đạt cảm quan của thực khách, bởi giữa hai loại thực vật này không có sự tương đồng về hợp chất tạo hương. Tuy nhiên, chính sự giao thoa kỳ lạ giữa vị chua và mùi thơm trái cây nhiệt đới ấy đã giúp lá dít trở thành một nguyên liệu khó thay thế.
Trong đời sống của các cộng đồng cư dân tại những vùng đất từng thuộc Sơn Long, Sơn Định, Sơn Xuân hay An Xuân, việc sử dụng lá dít không đơn thuần là tận dụng sản vật tự nhiên, mà là một phần của tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Dù những thay đổi về địa giới hành chính năm 2025 đã sáp nhập khu vực này vào tỉnh Đắk Lắk, ký ức ẩm thực của người dân nơi đây vẫn gắn chặt với tên gọi Phú Yên cũ.

Tại gian bếp của các gia đình ở Vân Hòa, công thức chế biến món gà nấu lá dít tuân theo nguyên tắc tối giản để tôn vinh nguyên liệu. Gà thả vườn chặt miếng vừa ăn, nấu cùng sả, hành tím và ớt. Khi thịt vừa chín tới, người nấu vò dập những đọt lá non rồi thả vào nồi. Việc vò lá là thao tác bắt buộc để phá vỡ cấu trúc tế bào, giúp tinh dầu và vị chua hòa quyện nhanh vào nước dùng mà không làm nát lá. Tùy vào thói quen, có người thả lá khi nước đang sôi sùng sục, người lại đợi đến lúc chuẩn bị nhắc nồi khỏi bếp để giữ trọn hương thơm.
Sự linh hoạt của lá dít không chỉ giới hạn ở thịt gia cầm. Khi theo chân các chuyến giao thương từ miền núi xuống miền xuôi, loại gia vị của vùng đồi núi này đã kết hợp ăn ý với các loại hải sản đánh bắt từ vùng biển Phú Yên như cá biển hay chình biển. Sự gặp gỡ giữa hai hệ sinh thái rừng và biển ngay trong một nồi canh chua đã phản ánh rõ nét tính thích nghi và sáng tạo trong ẩm thực miền Trung.
Trong hơn một thập kỷ qua, lá dít bắt đầu hành trình thoát khỏi phạm vi bữa cơm gia đình để tiến vào các không gian ẩm thực chuyên nghiệp. Cột mốc đáng chú ý diễn ra vào năm 2013, khi đầu bếp Nguyễn Văn Bông mang món gà nấu lá dít tham dự vòng sơ kết khu vực Nam Trung Bộ của cuộc thi Chiếc Thìa Vàng và giành giải thưởng. Hai năm sau, biến tấu lẩu gà lá dít tiếp tục xuất hiện tại sân chơi này. Đến năm 2016, giới đầu bếp tại TP.HCM đã thử nghiệm đưa lá dít vào món phở cuốn bê tơ dùng kèm xốt trái trâm, chứng minh khả năng ứng dụng của loại gia vị này vượt ra ngoài khuôn khổ những món canh truyền thống.
Ngày nay, giữa những đặc sản vốn đã định hình thương hiệu du lịch cho vùng đất này như mắt cá ngừ đại dương, sò huyết Ô Loan hay bánh canh hẹ, một mâm cơm vùng cao với gà nấu lá dít, gà kho mắm thơm và cơm gạo lúa rẫy vẫn giữ được sức hút riêng đối với du khách đến Vân Hòa.
Giá trị của lá dít không nằm ở sự quý hiếm, bởi loài cây này vẫn mọc phổ biến quanh vườn nhà hay ven rừng. Sức sống bền bỉ của nó nằm ở cách con người bản địa nhận diện, gìn giữ và nâng tầm một loại lá rừng bình dị thành di sản vị giác đặc trưng cho cả một vùng đất.

Thảo luận
Chia sẻ góc nhìn có lý lẽ, tôn trọng người khác và trách nhiệm với cộng đồng.