Chiếc áo xanh không che nổi sự thật – Bài 2: Kẹo thay rau, sữa thiếu chất và giấc mơ bao bì xanh

Nếu bạn cho rằng những chiêu trò giả xanh hay greenwashing chỉ xuất hiện ở các tập đoàn lớn trên thế giới, có lẽ bạn sẽ phải thất vọng.

Bài 1: Giả xanh – Greenwashing là gì?

Tại Việt Nam, hành vi khoác lên sản phẩm một lớp áo “thân thiện môi trường”, “bền vững”, “tự nhiên”, nhưng thực chất không khác gì marketing trá hình để bán hàng giá cao hơn, cũng đang xuất hiện nhan nhản. Đáng lo hơn, nhiều trường hợp đã được phanh phui, cho thấy thị trường xanh của chúng ta đang bị bóp méo bởi chính những lời nói dối màu lá.

Kẹo “thay đĩa rau xanh” và bài học về sự cả tin

Đầu năm 2025, Công ty Cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt tung ra thị trường sản phẩm kẹo Kera, được quảng bá rầm rộ là “mỗi viên thay thế một đĩa rau xanh”, “giúp bổ sung chất xơ cho người lười ăn rau”. Bao bì in màu xanh tươi, hình ảnh lá non mát mắt cùng những slogan đầy thiện ý “ăn rau dễ dàng, bảo vệ hệ tiêu hóa”.

Hàng trăm nghìn người tiêu dùng đã mua về dùng thử, tin rằng chỉ cần ngậm vài viên kẹo đã “xanh hóa” bữa ăn của mình. Thế nhưng, khi một số khách hàng nghi ngờ, gửi mẫu kiểm nghiệm tới trung tâm kỹ thuật đo lường chất lượng, kết quả cho thấy 30 viên kẹo chỉ chứa 0,51 gram chất xơ, con số quá khiêm tốn để thay thế bất kỳ đĩa rau nào.

Kết cục, doanh nghiệp bị Sở An toàn thực phẩm TP.HCM xử phạt 125 triệu đồng, buộc gỡ bỏ toàn bộ quảng cáo sai lệch. Nhưng thiệt hại lớn hơn chính là niềm tin của người tiêu dùng vào các sản phẩm xanh, lành mạnh – một thứ niềm tin đã bị bào mòn bởi chính những lời nói dối khéo léo.

Sữa thiếu thành phần – lời hứa “thiên nhiên” không trọn vẹn

Không lâu sau, vào tháng 5/2025, thị trường tiếp tục xôn xao với vụ việc liên quan đến sữa công thức HIUP 27. Truyền thông quảng bá đây là dòng sữa “thiên nhiên, hỗ trợ tiêu hóa, giúp trẻ tăng trưởng tối ưu nhờ công thức cân đối”, vốn dĩ rất thu hút các bậc phụ huynh.

Tuy nhiên, sau phản ánh của người tiêu dùng và kiểm tra từ cơ quan chức năng, danh sách thành phần mà HIUP công bố trên bao bì bị phát hiện thiếu hơn 20 chỉ tiêu so với chuẩn công bố ban đầu, làm dấy lên lo ngại: phải chăng khái niệm “thiên nhiên” chỉ là vỏ bọc để thuyết phục phụ huynh móc hầu bao cho một sản phẩm không đúng như quảng cáo?

Đây cũng là một dạng greenwashing đặc thù, đánh vào niềm tin rằng “thiên nhiên thì tốt hơn”, trong khi thiếu chứng minh khoa học hoặc minh bạch về thành phần.

Bao bì giả phân hủy – mảnh nhựa dưới vỏ lá

Một lĩnh vực khác dễ bị lợi dụng nhất là bao bì nhựa. Trên thị trường Việt Nam hiện nay xuất hiện nhan nhản các loại túi nylon, túi xốp in dòng chữ “tự phân hủy”, “eco-friendly”, thậm chí được nhuộm màu xanh lá để tạo cảm giác thân thiện môi trường.

Nhưng trên thực tế, phần lớn những loại túi này chỉ là polyethylene (PE) trộn phụ gia phân mảnh, giúp túi vỡ vụn thành những mảnh nhỏ hơn dưới ánh nắng. Chúng không hề biến mất khỏi môi trường mà chỉ trở thành vi nhựa, âm thầm len lỏi vào đất, nước và cơ thể sinh vật.

Theo một báo cáo của Trung tâm Tư vấn và Công nghệ môi trường Việt Nam (2024), hơn 70% bao bì in nhãn “tự phân hủy” trên thị trường nội địa không đạt tiêu chuẩn kiểm nghiệm ASTM D6400 hay EN13432, vốn yêu cầu nhựa phải chuyển hóa hoàn toàn thành CO₂, nước và sinh khối vô hại trong điều kiện công nghiệp.

Những “thành phố xanh”, “mỹ phẩm thiên nhiên” cũng không ngoại lệ

Không chỉ thực phẩm hay bao bì, mà ngay cả những lĩnh vực như bất động sản, thời trang, mỹ phẩm cũng đang bị cuốn vào làn sóng “greenwashing made in Vietnam”.

• Dự án bất động sản gắn mác “khu đô thị xanh”, “eco city” nhưng thực tế không có chứng nhận LEED, LOTUS hay EDGE, cũng không công bố tiêu chuẩn xử lý nước thải, sử dụng năng lượng tái tạo hoặc tỷ lệ mảng xanh so với mật độ xây dựng.
• Mỹ phẩm thiên nhiên tự xưng “organic, thuần chay” nhưng không cung cấp giấy chứng nhận USDA Organic hay chứng nhận cruelty-free, càng không minh bạch nguồn nguyên liệu.
• Thời trang tái chế sử dụng vài phần trăm vải sợi PET từ chai nhựa, nhưng quảng bá là “phong trào bảo vệ đại dương”.

Tất cả những chiêu trò đó đều là các phiên bản địa phương hóa của những “lời nói dối màu lá” đang phổ biến toàn cầu.

Pháp luật Việt Nam nói gì?

Dù Việt Nam chưa có luật riêng về greenwashing, nhưng các hành vi quảng cáo sai sự thật hoặc cung cấp thông tin mập mờ đã được điều chỉnh bởi:

• Luật Quảng cáo 2012, cấm quảng cáo gian dối, gây hiểu lầm về công dụng, tính năng.
• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cấm cung cấp thông tin sai lệch.
• Luật Cạnh tranh 2018, coi quảng cáo gian dối là hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Vì vậy, cơ quan chức năng hoàn toàn có quyền xử phạt doanh nghiệp dùng chiêu trò “giả xanh” để lừa người tiêu dùng – như các vụ kẹo Kera, sữa HIUP đã chứng minh.

Nhưng chúng ta cũng phải tự đặt câu hỏi

Điều đáng nói là rất ít vụ bị phát hiện do giám sát chủ động của cơ quan chức năng. Phần lớn các vụ greenwashing tại Việt Nam chỉ lộ ra nhờ người tiêu dùng tự nghi ngờ, gửi mẫu kiểm nghiệm, hoặc sau khi báo chí điều tra.

Trong khi đó, hàng ngày, chúng ta vẫn vô tư chia sẻ, check-in ở các dự án “xanh”, tin vào những bao bì nhựa in lá cây, chọn các sản phẩm mỹ phẩm gắn chữ “organic” không kiểm chứng – mà không đặt câu hỏi liệu chúng có thực sự tử tế?

Việt Nam không ngoại lệ, greenwashing không phải chuyện “ở đâu xa”

Greenwashing đang tồn tại ngay tại những siêu thị, cửa hàng tiện lợi, spa, và website thương mại điện tử quanh bạn. Và có lẽ, chiếc áo xanh mà chúng ta tin cậy nhất đôi khi cũng chỉ là một tấm màn để doanh nghiệp bán hàng giá cao hơn, trốn tránh trách nhiệm cắt giảm phát thải, cải thiện chất lượng thực sự.

Trong Kỳ 3, chúng ta sẽ cùng nhau bóc tách: làm sao để nhận diện một lời nói dối màu xanh, sử dụng các công cụ kiểm tra, checklist thực tế, để không còn bị lừa thêm lần nào nữa.