Làm thuê hay làm chủ? – Kỳ 2: Vì sao làm thuê mãi không giàu?

Việt Nam xuất khẩu hơn 370 tỷ USD mỗi năm, nằm trong nhóm dẫn đầu Đông Nam Á. Nhưng nếu chỉ gia công mà có thể giàu, lẽ ra thế giới đã đầy những quốc gia như Hàn Quốc

Kỳ 1: Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu – Lắp ráp rẻ, giá trị thấp

Lắp ráp thì nhanh, làm chủ thì chậm và khó

Trong gần hai thập niên qua, Việt Nam được ca ngợi là “công xưởng mới của thế giới.” Chúng ta thu hút hơn 430 tỷ USD vốn FDI lũy kế. Tên Việt Nam xuất hiện trong chuỗi cung ứng của các ông lớn như Apple, Samsung, Intel, LG, Nike… Nhưng sau từng ấy năm, nền kinh tế vẫn đang luẩn quẩn trong một nghịch lý: xuất khẩu nhiều, GDP tăng đều, nhưng người dân và doanh nghiệp trong nước chưa thực sự giàu lên.

Tại sao?

Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa doanh thu và giá trị gia tăng. Một sản phẩm có thể bán ra hàng trăm đô la, nhưng nếu nguyên liệu, thiết kế, công nghệ, thương hiệu… đều đến từ nước khác, thì phần còn lại cho Việt Nam chỉ là những khoản lương công nhân, thuê nhà xưởng, điện nước, chi phí thấp trong chuỗi.

Không có R&D, không có thương hiệu, không kiểm soát đầu vào hay đầu ra thì dù làm đến kiệt sức, chúng ta vẫn chỉ là “mắt xích giá rẻ” trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Làm nhiều hơn, nhưng vẫn nằm ở đáy.

Kinh tế làm thuê phân phối lợi nhuận ra ngoài biên giới

Hãy nhìn vào cách dòng tiền phân bố khi một sản phẩm công nghệ xuất xưởng từ Việt Nam:

• Giá bán lẻ toàn cầu: 1.000 USD
• Giá trị sản xuất tại Việt Nam (lắp ráp, linh kiện phụ): khoảng 50–80 USD
• Phần còn lại? Chảy về: Công ty sở hữu công nghệ (thường là Mỹ, Hàn, Nhật…), công ty giữ thương hiệu, công ty nắm kênh phân phối và hậu mãi, cổ đông toàn cầu

Theo dữ liệu từ OECD và Ngân hàng Thế giới, giá trị gia tăng nội địa (DVA) trong xuất khẩu của Việt Nam hiện ở mức khoảng 35%, thấp hơn Thái Lan (41%), Trung Quốc (56%) và Malaysia (64%).

Điều này có nghĩa: mỗi 1 USD xuất khẩu, chúng ta chỉ thực sự giữ lại 35 cent. Còn lại là tiền của người khác.

Không ai giàu nhờ lắp ráp cho người khác

Nếu làm thuê có thể giúp quốc gia thoát nghèo bền vững, thì lẽ ra Bangladesh đã là cường quốc. Nhưng lịch sử kinh tế thế giới cho thấy: không có quốc gia nào thực sự giàu mạnh mà chỉ dựa vào gia công giá rẻ.

• Hàn Quốc chỉ bứt phá khi xây dựng được Samsung, LG, Hyundai – những tập đoàn sở hữu công nghệ và thương hiệu toàn cầu.
• Nhật Bản bước lên nhờ Toyota, Sony… chứ không phải làm gia công cho Mỹ.
• Trung Quốc, dù từng đi theo con đường FDI và lắp ráp, cũng đã chuyển dịch sang sản phẩm nội địa, tự chủ công nghệ và xuất khẩu bằng thương hiệu của chính họ.

Trong khi đó, Việt Nam vẫn còn phụ thuộc quá lớn vào FDI, mà chưa có một “trụ cột nội địa” nào đủ sức vươn ra toàn cầu.

Càng làm thuê, càng bị khóa trong bẫy cấu trúc

Nền kinh tế làm thuê không chỉ nghèo vì tiền – mà còn nghèo vì tư duy. Khi doanh nghiệp chỉ biết đi gia công:

• Họ không đầu tư vào R&D vì không thấy cần thiết
• Họ không phát triển thương hiệu vì chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng
• Họ không chủ động thị trường vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác

Mọi hệ sinh thái đi theo đó cũng bị ảnh hưởng: từ giáo dục, khoa học, truyền thông cho đến chính sách công.

Chuyển từ làm thuê sang làm chủ từng phần

Làm chủ không nhất thiết phải thay thế toàn bộ chuỗi cung ứng. Nhưng chúng ta cần từng bước chuyển dịch:

• Làm chủ nguyên liệu: Tăng tỷ lệ nội địa hóa, kiểm soát vùng trồng, chất lượng đầu vào (điển hình như Vinamilk, Biti’s đang làm).
• Làm chủ thiết kế: Đưa sáng tạo trở thành một khâu tạo giá trị, giống như Coolmate đang làm trong thời trang nam.
• Làm chủ thương hiệu: Để không còn là OEM mãi mãi, các công ty như Gốm Chu Đậu, Thiên Long, Vinamit… đang nỗ lực đẩy mạnh thương hiệu Việt ra thế giới.
• Làm chủ dữ liệu người dùng: Trong thời đại số, dữ liệu là tài sản. Doanh nghiệp Việt cần học cách giữ lại dữ liệu khách hàng – thay vì giao hết cho sàn quốc tế.

Thế hệ tiếp theo cần tư duy khác

Nếu thế hệ trước mơ được làm trong công ty nước ngoài, thì thế hệ sau cần được dạy: phải làm chủ chính doanh nghiệp của mình.

Đừng mơ giàu bằng cách lắp ráp cho người khác. Hãy đặt câu hỏi: Làm sao mình có thể nắm được thương hiệu, thị trường, công nghệ và khách hàng?

Chỉ khi đó, chúng ta mới bước ra khỏi vai trò “làm thuê trên đất nước mình” – và thực sự giữ lại giá trị trên quê hương mình.

Kỳ sau: Người Việt làm chủ – Những câu chuyện ít người kể

Trong kỳ tiếp theo, chúng tôi sẽ giới thiệu những doanh nghiệp Việt âm thầm tạo giá trị cao, dù không xuất hiện ồn ào trên báo chí. Vì làm chủ không phải lúc nào cũng phô trương. Có người đang đi trước rất xa, chỉ là ta chưa kịp nhìn thấy họ.