Làm thuê hay làm chủ? – Kỳ 3: Những trụ cột mới – Doanh nghiệp Việt đang lặng lẽ làm chủ

Nếu Việt Nam chưa có một Samsung, thì có thể cũng không cần một Samsung. Điều quan trọng là có những người đang đi những bước âm thầm nhưng vững chắc – làm chủ sản phẩm, công nghệ và khát vọng – theo cách của riêng người Việt.

Kỳ 2: Vì sao làm thuê mãi không giàu?

Vấn đề: Chúng ta thiếu những ai dám dẫn dắt?

Ba thập kỷ mở cửa đã đem lại cho Việt Nam tốc độ tăng trưởng đáng kinh ngạc. Nhưng trong lúc FDI thống trị nền sản xuất, doanh nghiệp nội địa lại dường như… không hiện diện khi nói đến những “tập đoàn trụ cột”.

Người ta vẫn hỏi: Việt Nam có ai như Samsung, Hyundai, Tata, Huawei?

Câu hỏi ấy tưởng như để so sánh – thực ra là tiếng vọng của một khao khát rất thật: Việt Nam cần một số doanh nghiệp đủ lớn để dẫn dắt chuỗi giá trị, kéo cả hệ sinh thái đi lên.

Thế hệ doanh nghiệp mới: Làm chủ từng phần, nhưng không hề nhỏ

Không cần phải bắt đầu từ chiếc điện thoại hay vệ tinh. Một thế hệ doanh nghiệp mới đang chọn cách làm chủ từng phần có giá trị cao nhất – và làm thật.

1. Drone Hera: Sản phẩm của Realtime Robotics

Từ phòng lab của nhóm kỹ sư trẻ Việt, Hera đã ra đời như một drone chuyên dụng trong nông nghiệp, được lập trình tự bay, tự tránh vật cản, và nhận diện cây trồng. Đây không phải là “máy bay đồ chơi” – mà là giải pháp công nghệ tích hợp: thiết kế phần cứng, phần mềm điều khiển, xử lý dữ liệu, tất cả đều do đội ngũ Việt làm chủ.

2. Vinamit: làm chủ từ nông trại đến thị trường quốc tế

Vinamit không còn đơn thuần là công ty sấy trái cây. Họ kiểm soát vùng trồng hữu cơ, phát triển công nghệ sấy riêng, sở hữu thương hiệu và đưa sản phẩm đi hơn 30 nước. Họ không dựa vào OEM hay gia công – mà đi đúng con đường “nông sản có chủ quyền”.

3. MISA: Làm chủ dữ liệu và giải pháp vận hành của nền kinh tế

Từ phần mềm kế toán, MISA nay đã trở thành hạ tầng kỹ thuật số cho hàng triệu doanh nghiệp, hộ kinh doanh, trường học, đơn vị nhà nước. Quan trọng hơn: họ làm chủ dữ liệu vận hành của nền kinh tế Việt, thứ mà các Big Tech nước ngoài chưa thể chạm tới.

4. CMC: kiên định với công nghệ lõi, không phô trương

Không quá truyền thông như FPT, CMC âm thầm xây dựng hệ sinh thái cloud nội địa, hệ thống bảo mật cho chính phủ, nền tảng AI cho chuyển đổi số. Họ không chỉ “làm thuê trong CNTT”, mà đầu tư dài hạn để làm chủ các lớp công nghệ nền tảng.

5. Tân Quang Minh Bidrico: Làm chủ vùng nguyên liệu và công thức

Nhiều người biết đến Bidrico như một thương hiệu nước giải khát nội địa. Ít ai biết họ sở hữu hệ thống tự động hóa, dây chuyền đóng chai nội bộ, vùng nguyên liệu riêng và giữ trọn quyền sở hữu công thức sản phẩm điều mà ít công ty nước uống nội địa nào làm được.

6. Viettel High Tech: Từ viễn thông đến quốc phòng

Ít ai ngờ rằng Việt Nam đã có thể tự sản xuất trạm BTS 5G, radar, vũ khí công nghệ cao và chipset. Viettel High Tech là đơn vị làm chủ các công nghệ lõi này, không chỉ phục vụ quốc nội mà còn đang bước ra thế giới với vai trò “quốc phòng công nghệ mềm”.

7. Coolmate: Làm chủ thương hiệu, dữ liệu và kênh phân phối

Startup thời trang nam này chọn lối đi khác biệt: không gia công cho ai, mà tự thiết kế, sản xuất và bán trực tiếp đến người tiêu dùng. Họ giữ dữ liệu khách hàng, phản hồi tức thời và ra quyết định bằng công nghệ – đúng chuẩn mô hình D2C hiện đại.

8. Bkav: Làm chủ bảo mật và thiết bị nội địa

Dù gây tranh cãi, Bkav vẫn là một trong số ít công ty Việt sở hữu cả phần mềm antivirus, camera AI, thiết bị IoT và smartphone. Họ phát triển từ nhân lực nội địa, làm chủ công nghệ lõi và không bị phụ thuộc quá nhiều vào hãng nào trong toàn chuỗi sản phẩm.

9. KiotViet: Hạ tầng mềm cho hàng trăm nghìn tiểu thương

KiotViet là “phần mềm quản lý bán hàng” – nhưng vai trò lớn hơn là hệ điều hành cho kinh tế vỉa hè, tiểu thương, hộ cá thể. Họ giúp số hóa giao dịch, thống kê tồn kho, liên kết thanh toán. Đây là tầng hạ tầng mềm mà rất ít ai nhắm đến – nhưng lại vô cùng cần thiết.

Điểm chung: Làm chủ bằng cách không sao chép mô hình cũ

Họ không cần trở thành “Samsung Việt” hay “Alibaba Việt”. Họ đi con đường riêng: vừa thực dụng, vừa chiến lược.

• Tự chủ công nghệ lõi, dù nhỏ
• Làm chủ thương hiệu thay vì núp bóng bên đặt hàng
• Kiểm soát dữ liệu, nền tảng, đầu vào hoặc đầu ra
• Không cần gọi vốn rầm rộ, nhưng biết quản trị để đi đường dài

Câu hỏi cho chính sách: Họ có được đối xử công bằng?

Nếu những doanh nghiệp này là tài sản chiến lược của quốc gia, thì câu hỏi đặt ra là: chúng ta đã làm gì để họ lớn nhanh và vững mạnh?

• Đã có chính sách tín dụng ưu tiên cho doanh nghiệp làm chủ công nghệ?
• Đã có chương trình truyền thông bài bản giúp họ định vị giá trị thật?
• Đã có hệ thống giáo dục và R&D hỗ trợ họ mở rộng, bứt tốc?
• Hay họ vẫn đang bơi một mình trong một sân chơi dễ ưu ái cho những “cái tên quen mặt”?

Một doanh nghiệp làm chủ một ngách, một nền tảng, một loại hình sản phẩm – cũng đủ thay đổi một phần nền kinh tế.

Nếu có 1.000 doanh nghiệp như thế cùng xuất hiện, Việt Nam không cần một đại tập đoàn dẫn dắt – vì chính cộng đồng doanh nghiệp ấy là tập đoàn của quốc gia.

Kỳ sau: Những cú bắt tay chiến lược – làm thuê để làm chủ?

Trong kỳ tới, chúng tôi sẽ phân tích một chiến lược khôn ngoan: làm thuê có điều kiện – để dần chuyển sang làm chủ. Nhiều quốc gia đã thành công nhờ bước đi hai tầng này. Việt Nam liệu có thể?