Làm thuê hay làm chủ? Kỳ 1: Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu – Lắp ráp rẻ, giá trị thấp

Một chiếc smartphone xuất khẩu mang lại giá trị hàng trăm đô la, nhưng chỉ khoảng 5% trong số đó thuộc về Việt Nam. Phần còn lại thuộc về ai và tại sao?

Chúng ta đang sống trên mảnh đất của mình, nhưng phần lớn vẫn chỉ đang làm thuê. Từ công nhân trong các khu công nghiệp gia công, người bán hàng trên nền tảng nước ngoài, đến doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn vốn và thương hiệu ngoại – dường như, chúng ta đang góp sức cho giấc mơ của người khác, nhiều hơn là cho chính mình.

Trong thế giới phẳng hôm nay, làm thuê không xấu. Nhưng nếu cả một dân tộc mãi làm thuê trên chính đất nước mình, đó là một bi kịch thầm lặng.

Loạt bài “Làm thuê hay làm chủ?” không kể chuyện thành công để tô hồng hiện thực. Chúng tôi muốn mở ra một hành trình truy vấn, từ nỗi đau vị trí thấp trong chuỗi giá trị, đến khát vọng vươn lên làm chủ thương hiệu, công nghệ, và tư duy độc lập.

Đây là những câu hỏi không dễ trả lời, nhưng xứng đáng để mọi người Việt cùng suy ngẫm:

• Vì sao chúng ta giỏi nhưng ít khi giữ được giá trị cuối cùng?
• Vì sao kiều hối đổ về hàng chục tỷ USD mỗi năm, nhưng người về lại ít ước mơ lập nghiệp?
• Vì sao hàng Việt chưa thể trở thành “niềm tự hào” ngay trên sân nhà?

Từng kỳ viết ra, là từng lần soi gương. Để từ đó, ta biết cách bước lên khỏi thân phận làm thuê, không phải bằng lời kêu gọi, mà bằng sự tỉnh thức.

Hãy theo dõi loạt bài đặc biệt này trên dunghangviet.vn – nơi chúng tôi tin rằng: Muốn quốc gia hùng mạnh, từng người dân phải học cách làm chủ.

Bức tranh hiện thực: Lắp ráp cho thế giới, giữ lại rất ít

Không phải ai cũng biết, chiếc điện thoại Samsung Galaxy mà Việt Nam xuất khẩu ra hơn 100 quốc gia mỗi năm, thực ra chỉ giữ lại khoảng 5% giá trị. Những gì người Việt đóng góp chủ yếu là nhà xưởng, công nhân, và điện phần còn lại, từ nghiên cứu đến thiết kế, thương hiệu và phân phối, đều được quyết định ở nơi khác.

Bức tranh ấy không chỉ tồn tại ở ngành điện tử. Từ dệt may, da giày, đến nông sản, Việt Nam hiện đang đóng vai trò gia công, lắp ráp hoặc sản xuất nguyên liệu thô, những vị trí nằm ở phân khúc giá trị thấp nhất trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo World Bank (2024), tỉ trọng doanh nghiệp Việt tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm mạnh, từ 35% năm 2009 xuống chỉ còn 18% hiện nay. Trong khi đó, doanh nghiệp FDI chiếm đến 73% tổng kim ngạch xuất khẩu, với phần lớn lợi nhuận chảy về các tập đoàn mẹ.

Vì sao chúng ta mãi đứng ở phân khúc thấp?

Trả lời cho câu hỏi này, cần nhìn vào nhiều lớp nguyên nhân đan xen:

1. Cấu trúc công nghiệp dựa vào FDI: Việt Nam từ lâu đã thu hút đầu tư bằng ưu đãi thuế, đất đai, nhân công rẻ, nhưng ít chú trọng xây dựng năng lực công nghệ và thương hiệu nội địa.
2. Thiếu kết nối giữa doanh nghiệp nội và ngoại: Các doanh nghiệp nội địa hiếm khi được tham gia vào chuỗi cung ứng của tập đoàn FDI vì không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, giá thành, hoặc tiêu chuẩn chất lượng.
3. Khả năng R&D (nghiên cứu – phát triển) yếu: Theo thống kê của OECD, chi cho R&D tại Việt Nam chỉ bằng 0,5% GDP, thấp hơn xa so với Hàn Quốc (4,8%), Trung Quốc (2,4%) hay Thái Lan (1%).
4. Lao động có kỹ năng thấp: Tỉ lệ lao động có kỹ năng ở Việt Nam chỉ khoảng 13%, thấp hơn nhiều so với Malaysia (36%) hay Philippines (43%).
5. Tư duy làm thuê vẫn phổ biến: Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ chọn đi theo con đường dễ: làm gia công, OEM, bán hàng giá rẻ – thay vì dấn thân vào con đường dài hơi hơn là xây dựng thương hiệu.

Có cách nào thay đổi cuộc chơi?

Câu trả lời là có – và đã có những tấm gương thành công ngay trong chính Việt Nam:

• Vinamilk không chỉ đứng vững trong nước mà còn xuất khẩu sang hơn 60 quốc gia, nhờ kiểm soát từ chuỗi nguyên liệu đến công nghệ chế biến và marketing quốc tế.
• Coolmate từ chỗ chỉ là một startup thương mại điện tử đã vươn lên thành thương hiệu thời trang nam nổi bật, kiểm soát được cả thiết kế, sản xuất và bán hàng trực tiếp đến tay người tiêu dùng.

Điểm chung của những doanh nghiệp này? Họ không chấp nhận vị trí làm thuê mãi mãi.

Làm chủ chuỗi giá trị không dành cho kẻ lười nghĩ

Đi lên trong chuỗi giá trị không chỉ đòi hỏi đầu tư tài chính, mà còn là thay đổi tư duy hệ thống. Từ giáo dục nghề, hạ tầng công nghiệp, đến môi trường pháp lý… tất cả phải được thiết kế để hỗ trợ người Việt làm chủ thay vì mãi phụ thuộc.

Chúng ta phải bắt đầu từ những việc nhỏ:

• Đào tạo lại lực lượng lao động trẻ để phù hợp với công nghiệp 4.0.
• Yêu cầu FDI chuyển giao công nghệ thực chất, không chỉ “cắm cờ”.
• Khuyến khích doanh nghiệp nội địa phát triển thương hiệu, thay vì mãi đi gia công.

Đặc biệt, cần khơi dậy lại lòng tự tôn trong từng người tiêu dùng: mỗi lần chọn hàng Việt tốt là một lần góp phần kéo sản phẩm Việt ra khỏi đáy chuỗi giá trị.

Kỳ tới: Vì sao làm thuê mãi không giàu?

Loạt bài “Làm thuê hay làm chủ?” sẽ tiếp tục với những phân tích sâu sắc về lý do nền kinh tế gia công khiến Việt Nam khó bứt phá, và tại sao ta cần định nghĩa lại “giàu” trong thời đại toàn cầu hóa.